Shloka 149
अग्निनिचयः (Agninichaya) / The Accumulation of Sacred Fire & the Classification of Pitṛs by Time-Order
Devanagari script
ऋतुपुत्रार्त्तवाः पञ्च इति सर्गः समासतः / इत्येष बहुमानो वै प्राणिना जीवितानि च / नदीवेग इवासक्तः कालो धावति संहरन्
Transliteration
ṛtuputrārttavāḥ pañca iti sargaḥ samāsataḥ / ityeṣa bahumāno vai prāṇinā jīvitāni ca / nadīvega ivāsaktaḥ kālo dhāvati saṃharan
Translation
‘رتو پُتر’ اور ‘آرتّو’ یہ پانچ—اختصار میں یہی سَرگ ہے۔ یوں زمانہ ندی کے بہاؤ کی طرح لپٹ کر دوڑتا ہے اور جانداروں کی زندگیاں سمیٹ لیتا ہے۔
Word by Word
ऋतुपुत्रार्त्तवाःthe seasonal offspring
ऋतुपुत्रार्त्तवाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootऋतु-पुत्र-आर्त्तव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन; ‘the seasonal sons/offspring (ārtavas)’
पञ्चfive
पञ्च:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्च (संख्या-प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् संख्या; here nominative plural sense ‘five’ qualifying previous noun
इतिthus
इति:
Discourse marker (इति-प्रयोग)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्तिसूचक अव्यय
सर्गःthe account/creation
सर्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘creation/section’
समासतःbriefly
समासतः:
Manner (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootसमास (प्रातिपदिक)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय; ‘in brief/summarily’
इतिthus
इति:
Discourse marker (इति-प्रयोग)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formसमाप्तिसूचक अव्यय
एषःthis
एषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
बहुमानःgreat magnitude
बहुमानः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootबहुमान (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘great esteem/importance’ (here: ‘great value/measure’)
वैindeed
वै:
Emphasis (निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात
प्राणिनाम्of living beings
प्राणिनाम्:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootप्राणिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी बहुवचन; ‘of living beings’
जीवितानिlifespans
जीवितानि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootजीवित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया बहुवचन; ‘lives/lifespans’
चand
च:
Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक निपात
नदीवेगःa river’s current
नदीवेगः:
Upamana (उपमान)
TypeNoun
Rootनदी-वेग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘river-current’
इवlike
इव:
Upama-marker (उपमा)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमावाचक अव्यय; ‘like’
आसक्तःimpelled/engaged
आसक्तः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआ-सञ्ज् (धातु) → आसक्त (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन; ‘attached/engaged (in)’ qualifying कालः
कालःTime
कालः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘Time’
धावतिruns
धावति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootधाव् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; ‘runs’
संहरन्destroying/withdrawing
संहरन्:
Kriya-sahakari (सहकारी क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-हृ (धातु) → संहरत् (कृदन्त, शतृ)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त; पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन; ‘while destroying/withdrawing’ (concomitant action of कालः)