Shloka 42
Viṣṇu-māhātmya-varṇana & Vamśa-prasaṅga
Genealogical Continuation
Devanagari script
संबभूवैव धर्मात्मा तया सार्द्धं बृहस्पति / उत्सृजन्तं तदा रेतो गर्भस्थः सो ऽस्य भाषत
Transliteration
saṃbabhūvaiva dharmātmā tayā sārddhaṃ bṛhaspati / utsṛjantaṃ tadā reto garbhasthaḥ so 'sya bhāṣata
Translation
تب دھرماتما برہسپتی اس کے ساتھ ملاپ میں ہوا۔ اسی وقت جب وہ منی خارج کر رہا تھا، رحم میں موجود وہ (بچہ) اس سے بولا۔
Word by Word
सम्बभूवbecame
सम्बभूव:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलिट् (perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; उपसर्ग: सम्-
एवindeed
एव:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (emphatic particle)
धर्मात्माrighteous-natured one
धर्मात्मा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधर्म + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष ‘धर्मस्य आत्मा/स्वभावः’; पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
तयाwith her / by her
तया:
Sahakāraka/Instrument (सह/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन
सार्धम्together with
सार्धम्:
Saha (सह)
TypeIndeclinable
Rootसार्धम् (अव्यय)
Formअव्यय; सहार्थक (adverb/preposition: together with)
बृहस्पतिBṛhaspati
बृहस्पति:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootबृहस्पति (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन (काव्ये प्रथमा-रूपं)
उत्सृजन्तम्releasing/emitting
उत्सृजन्तम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसृज् (धातु) → उत्सृजत् (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (present active participle); पुल्लिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; उपसर्ग: उत्-; विशेषण
तदाthen
तदा:
Kālādhi karaṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक (temporal adverb)
रेतःsemen
रेतः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरेतस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन (रेतस्-शब्दस्य कर्मरूपम्)
गर्भस्थःsituated in the womb
गर्भस्थः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootगर्भ + स्थ (प्रातिपदिक)
Formसप्तमी-तत्पुरुष ‘गर्भे स्थितः’; पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम
अस्यof him / to him
अस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; सर्वनाम
भाषतspoke
भाषत:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभाष् (धातु)
Formलङ् (imperfect), आत्मनेपद; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन