Shloka 96
Marut-Soma Boon and Nahusha–Yayati Lineage
Marutakanyā–Vamśa-varṇana
Devanagari script
अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना / याभिः प्रत्याहरेत्कामात्कूर्मौंऽगानीव सर्वशः
Transliteration
atra gāthā mahārājñā purā gītā yayātinā / yābhiḥ pratyāharetkāmātkūrmauṃ'gānīva sarvaśaḥ
Translation
یہاں وہ گاتھا ہے جو قدیم زمانے میں مہاراج یयاتی نے گائی تھی؛ جن کے ذریعے آدمی خواہش سے یوں حواس سمیٹ لے جیسے کچھوا اپنے اعضا ہر طرف سے اندر کھینچ لیتا ہے۔
Word by Word
अत्रhere
अत्र:
देशाधिकरण (Spatial/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formअव्यय; place adverb
गाथाa verse/ballad
गाथा:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगाथा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; Nominative singular
महा-राज्ञाby the great king
महा-राज्ञा:
करण (Agent in passive/कर्ता-करण)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + राजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया एकवचन; कर्मधारय ‘great king’, Instrumental singular
पुराformerly
पुरा:
कालाधिकरण (Temporal/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय)
Formअव्यय; time adverb
गीताsung/uttered
गीता:
विशेषण (Predicate participle/विशेषण)
TypeVerb
Rootगै (धातु) → गीत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (Past passive participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; agrees with गाथा
ययातिनाby Yayāti
ययातिना:
करण (Agent in passive/कर्ता-करण)
TypeNoun
Rootययाति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया एकवचन; proper noun Instrumental singular
याभिःby which (verses)
याभिः:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया बहुवचन; relative pronoun Instrumental plural (refers to गाथाः/गाथाभिः)
प्रत्याहरेत्one should withdraw
प्रत्याहरेत्:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्रति+आ+हृ (धातु)
Formविधिलिङ् (Potential/Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; Parasmaipada
कामात्from desire
कामात्:
अपादान (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी एकवचन; Ablative singular (source/away from)
कूर्मःa tortoise
कूर्मः:
उपमान (Standard of comparison/उपमान)
TypeNoun
Rootकूर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; Nominative singular (upamāna)
अङ्गानिlimbs
अङ्गानि:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअङ्ग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (रूपं प्रथमा/द्वितीया समानम्); object of implied ‘withdraws’
इवlike
इव:
उपमा-सूचक (Simile marker/निपात)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formअव्यय; simile particle
सर्वशःcompletely
सर्वशः:
क्रियाविशेषण (Adverb/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसर्वशः (अव्यय)
Formअव्यय; adverb ‘in every way/entirely’