Shloka 48
Sāgaropākhyāna—Bhārata-varṣa-māna and Gokarṇa-kṣetra-māhātmya
Sagara Episode: Measure of Bhārata and the Glory of Gokarṇa
Devanagari script
प्रथितं जाह्नवीत्यस्यास्ततो नामाभवद्भुवि / भगीरथानुगा भूत्वा तत्पितॄणामशेषतः
Transliteration
prathitaṃ jāhnavītyasyāstato nāmābhavadbhuvi / bhagīrathānugā bhūtvā tatpitṝṇāmaśeṣataḥ
Translation
تب سے زمین پر اُس کا مشہور نام ‘جاہنوی’ پڑ گیا۔ بھگیرتھ کی پیروی کرتے ہوئے وہ اُس کے تمام پِتروں کے لیے (نجات کا سبب) بنی۔
Word by Word
प्रथितम्renowned
प्रथितम्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रथ् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘renowned’
जाह्नवीJāhnavī (name of Ganga)
जाह्नवी:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootजाह्नवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1/कर्ता), एकवचन; नदी-नाम
इतिthus, as
इति:
वाक्य-सम्बन्ध (Quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण/इत्यर्थक (quotative particle)
अस्याःof her
अस्याः:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6/सम्बन्ध), एकवचन; pronoun
ततःthen, thereafter
ततः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रम/हेतु-सूचक (then/thereupon)
नामname
नाम:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनामन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1/कर्ता), एकवचन
अभवत्became, came to be
अभवत्:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ् (Imperfect/अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; parasmaipada
भुविon earth
भुवि:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootभू (प्रातिपदिक: भुव्/भू)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7/अधिकरण), एकवचन; ‘on earth’
भगीरथ-अनुगाfollowing Bhagiratha
भगीरथ-अनुगा:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootभगीरथ (प्रातिपदिक) + अनुग (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1/कर्ता), एकवचन; तत्पुरुषः (भगीरथम् अनुगच्छती)
भूत्वाhaving become
भूत्वा:
पूर्वकालक्रिया (Prior action/पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund); ‘having become’
तत्of him/that
तत्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-बहुवचनार्थे समासपूर्वपदत्वेन (as determiner ‘of him/that’)
पितॄणाम्of the ancestors/fathers
पितॄणाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6/सम्बन्ध), बहुवचन
अशेषतःentirely, without remainder
अशेषतः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootअशेष (प्रातिपदिक)
Formअव्यय; परिमाण-क्रियाविशेषण