Shloka 49
सगरचरिते सागराविनाशः
The Quelling of the Ocean-Destruction Episode in the Sagara Narrative
Devanagari script
स तु यत्नेन महता पितृगौरवयन्त्रितः / आनेष्यति दिवो गङ्गां तपस्तप्त्वा महाद्ध्रुवम्
Transliteration
sa tu yatnena mahatā pitṛgauravayantritaḥ / āneṣyati divo gaṅgāṃ tapastaptvā mahāddhruvam
Translation
وہ بڑے جتن سے، آباؤ اجداد کے وقار سے بندھا ہوا، مہادھرو تپسیا کرکے آسمانی گنگا کو لے آئے گا۔
Word by Word
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle)
यत्नेनby effort
यत्नेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootयत्न (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
महताgreat
महता:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; विशेषण (qualifying) यत्नेन
पितृ-गौरव-यन्त्रितःconstrained by reverence for his father
पितृ-गौरव-यन्त्रितः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपितृ (प्रातिपदिक) + गौरव (प्रातिपदिक) + यन्त्रित (कृदन्त; यन्त्र् धातु)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; भूतकृदन्त (past participle) ‘यन्त्रित’; तत्पुरुष-समास (पितृगौरवेन यन्त्रितः = constrained by reverence for father)
आनेष्यतिwill bring
आनेष्यति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनी (धातु) उपसर्ग: आ; भविष्यत्काल-प्रत्यय (लृट्)
Formलृट् (Future), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
दिवःfrom heaven
दिवः:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौस् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन (दिवः = from heaven)
गङ्गाम्Ganga
गङ्गाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootगङ्गा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
तपःausterity
तपः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; (कृदन्त ‘तप्त्वा’ का कर्म)
तप्त्वाhaving performed (austerity)
तप्त्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootतप् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund); अव्ययभाव (having performed)
महत्great
महत्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण (qualifying) ध्रुवम्
ध्रुवम्certainly/firmly (as a sure result)
ध्रुवम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (as an adverbial accusative)