Shloka 84
हिरण्यकशिपुजन्म-तपः-वरप्रभावः
Birth, Austerity, and Boon-Power of Hiraṇyakaśipu
Devanagari script
वातस्कन्धो हि विज्ञेयो द्वितीयश्चरतां गणः / सूर्यादूर्ध्वमधः सोमादुद्वहो ऽथ स वै स्मृतः
Transliteration
vātaskandho hi vijñeyo dvitīyaścaratāṃ gaṇaḥ / sūryādūrdhvamadhaḥ somādudvaho 'tha sa vai smṛtaḥ
Translation
دوسرا گردش کرنے والا گن ‘واتسکندھ’ سمجھا جائے؛ وہ سورج کے اوپر اور سوم کے نیچے ہے، اسی لیے ‘اُدْوَہ’ کہلاتا ہے۔
Word by Word
वातस्कन्धःVātaskandha (wind-mass/section)
वातस्कन्धः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवात + स्कन्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (वातस्य स्कन्धः)
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), हेत्वर्थ/निश्चयार्थ (indeed)
विज्ञेयःis to be known (as)
विज्ञेयः:
Vidhaya (विधेय/Predicate)
TypeAdjective
Rootवि + ज्ञा (धातु) → विज्ञेय (कृदन्त)
Formतव्यत्-प्रत्ययान्त (gerundive/‘to be known’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
द्वितीयःsecond
द्वितीयः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘गणः’ इति विशेषण
चरताम्of the moving (ones)
चरताम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootचर् (धातु) → चरत् (कृदन्त)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), षष्ठी (Genitive), बहुवचन; ‘चरन्ति ये’ = ‘of those who move’
गणःgroup
गणः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सूर्यात्from the sun
सूर्यात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative), एकवचन
ऊर्ध्वम्upwards / above
ऊर्ध्वम्:
Desha/Adhikarana (देश/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक/अव्ययभाव)
Formक्रियाविशेषण (adverb), दिशाबोधक (upwards/above)
अधःdownwards / below
अधः:
Desha/Adhikarana (देश/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअधस् (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण (adverb), दिशाबोधक (downwards/below)
सोमात्from Soma (the Moon)
सोमात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative), एकवचन
उद्वहःUdvaha (name of a moving group/stream)
उद्वहः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootउद् + वह (धातु) → उद्वह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (गणः) इति अध्याहृतं
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय, अनुक्रम/प्रसङ्ग (then/now)
सःhe/that (one)
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
स्मृतःis called / is remembered as
स्मृतः:
Vidhaya (विधेय/Predicate)
TypeAdjective
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘is called/remembered’