Shloka 1
Vasiṣṭha-gamana
Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने वसिष्ठगमनं नाम सप्तचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच गते तस्मिन्मुनिवरे सगरो राजसत्तमः / अयोध्यायामधिवस्न्पालयामास मेदिनीम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaropākhyāne vasiṣṭhagamanaṃ nāma saptacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ jaiminiruvāca gate tasminmunivare sagaro rājasattamaḥ / ayodhyāyāmadhivasnpālayāmāsa medinīm
Translation
یوں شری برہمانڈ مہاپُران کے وایو پروکت مدھیَم بھاگ کے تیسرے اُپودھات پاد میں سگر اُپاکھیان کے تحت ‘وسِشٹھ گمن’ نامی سینتالیسواں ادھیائے۔ جَیمِنی نے کہا— اُس مُنی وَر کے چلے جانے پر راج شریشٹھ سگر ایودھیا میں رہ کر دھرتی کی پرورش و حکمرانی کرنے لگا۔
Word by Word
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसमाप्तिसूचक)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; इति-शब्दः (quotative particle)
śrī-brahmāṇḍein the Śrī-Brahmāṇḍa (Purāṇa)
śrī-brahmāṇḍe:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrī-brahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरणे (locative)
mahā-purāṇein the Mahāpurāṇa
mahā-purāṇe:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmahā-purāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणे
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvāyu-prokta (प्रातिपदिक; कृदन्त-आधारित)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; भूतकृदन्त (क्त) ‘प्रोक्त’ = said; विशेषणम् (qualifying mahāpurāṇe)
madhyama-bhāgein the middle section
madhyama-bhāge:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmadhyama-bhāga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणे
tṛtīyein the third
tṛtīye:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Roottṛtīya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषणम् (qualifying upoddhātapāde)
upoddhāta-pādein the introductory quarter/section
upoddhāta-pāde:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootupoddhāta-pāda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणे
sagara-upākhyānein the episode of Sagara
sagara-upākhyāne:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootsagara-upākhyāna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणे
vasiṣṭha-gamanaṃ‘Vasiṣṭha’s departure/going’
vasiṣṭha-gamanaṃ:
Karta (कर्ता/नामवाचक)
TypeNoun
Rootvasiṣṭha-gamana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; नामधेयम् (title)
nāmanamed
nāma:
Sambandha (सम्बन्ध/नामनिर्देशक)
TypeIndeclinable
Rootnāma (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-शब्दः (naming particle)
sapta-catvāriṃśattamaḥforty-seventh
sapta-catvāriṃśattamaḥ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsapta-catvāriṃśat-tama (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक (ordinal) विशेषणम् (qualifying adhyāyaḥ)
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता/शीर्षक)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृस्थाने (heading)
jaiminiḥJaimini
jaiminiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootjaimini (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वक्ता (speaker)
uvācasaid
uvāca:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्
gatewhen (he) had gone
gate:
Adhikarana (अधिकरण/सति-सप्तमी)
TypeAdjective
Rootgam (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)
tasminin/when that (one)
tasmin:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी-सहचर (refers to munivare)
muni-varein the best of sages
muni-vare:
Adhikarana (अधिकरण/सति-सप्तमी)
TypeNoun
Rootmuni-vara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी
sagaraḥSagara
sagaraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsagara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
rāja-sattamaḥbest of kings
rāja-sattamaḥ:
Karta (कर्ता/विशेष्य)
TypeNoun
Rootrājan-sattama (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपाधि/विशेषणवत् (epithet)
ayodhyāyāmin Ayodhyā
ayodhyāyām:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootayodhyā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणे
adhivasanresiding
adhivasan:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootadhi-vas (धातु)
Formशतृ (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अधिवसन्’ = residing; विशेषणम् (qualifying sagaraḥ)
pālayāmāsaruled/protected
pālayāmāsa:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootpāl (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्; causative-like intensive usage in kāvya (pālayāmāsa = ‘did protect/ruled’)
medinīmthe earth
medinīm:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootmedinī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म