Shloka 36
गणेश-एकदन्त-उत्पत्तिः (Origin of Gaṇeśa’s Single Tusk) / Bhārgava–Gaṇeśa Encounter
Devanagari script
चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो दर्भिणा शप्त आतुरः / अनेन विधृतो भाले भालचन्द्रस्ततः स्मृतः
Transliteration
caturthyāmuditaścandro darbhiṇā śapta āturaḥ / anena vidhṛto bhāle bhālacandrastataḥ smṛtaḥ
Translation
چوتھی کو طلوع ہونے والا چاند دربھنی کے شاپ سے بے قرار ہوا؛ اسے انہوں نے پیشانی پر دھار لیا، اسی لیے ‘بھال چندر’ کہلائے۔
Word by Word
चतुर्थ्याम्on the fourth (lunar day)
चतुर्थ्याम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootचतुर्थी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तिथिवाचक
उदितःrisen
उदितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootउद् + इ (धातु) → उदित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (PPP/intransitive sense: risen), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चन्द्रःthe moon
चन्द्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
दर्भिणाby (the) darbha-holder
दर्भिणा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootदर्भिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; कर्तृवाचक-नाम (one having darbha)
शप्तःcursed
शप्तः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootशप् (धातु) → शप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'cursed'
आतुरःdistressed
आतुरः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootआतुर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
अनेनby this/with this
अनेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंस, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; demonstrative pronoun
विधृतःheld/placed
विधृतः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootवि + धृ (धातु) → विधृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'held/placed'
भालेon the forehead
भाले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभाल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
भालचन्द्रःBhālacandra (moon on the forehead)
भालचन्द्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभाल + चन्द्र (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सप्तमी-तत्पुरुष/उपपद-तत्पुरुषः—भाले चन्द्रः (moon-on-forehead)
ततःtherefore/then
ततः:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formतस्मात्/तदनन्तरम् इत्यर्थक-अव्यय (therefore/then)
स्मृतःis known as
स्मृतः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP) used predicatively; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'is remembered/called'