Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 58
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
वसिष्ठ उवाच एवं प्रश्नं समाकर्ण्य रामस्य सुमहात्मनः / क्षणं ध्यात्वा महाराज मृगोक्तं ज्ञातवान् हृदा
Transliteration
vasiṣṭha uvāca evaṃ praśnaṃ samākarṇya rāmasya sumahātmanaḥ / kṣaṇaṃ dhyātvā mahārāja mṛgoktaṃ jñātavān hṛdā
Translation
وسِشٹھ نے کہا—مہاتما رام کا یہ سوال سن کر، اے مہاراج، انہوں نے ایک لمحہ دھیان کیا اور ہرن کی کہی بات کو دل سے جان لیا۔
Word by Word
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन — Vasiṣṭha
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन — said
एवम्thus
एवम्:
सम्बन्ध (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय/particle-adverb — thus
प्रश्नम्question
प्रश्नम्:
कर्म (Object of samākarṇya)
TypeNoun
Rootप्रश्न (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन — question
समाकर्ण्यhaving heard
समाकर्ण्य:
पूर्वकालक्रिया (Prior action)
TypeVerb
Rootसम्+आ+कर्ण् (धातु) → समाकर्ण्य (क्त्वा/ल्यप्)
Formअव्ययकृदन्त (ल्यप्/absolutive) — having heard
रामस्यof Rāma
रामस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी एकवचन — of Rāma
सुमहात्मनःof the very great-souled (one)
सुमहात्मनः:
विशेषण (Adjective to rāmasya)
TypeAdjective
Rootसु+महात्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (सु-महात्मा), पुंलिङ्ग, षष्ठी एकवचन — of the very great-souled
क्षणम्a moment
क्षणम्:
अधिकरण (Temporal extent)
TypeNoun
Rootक्षण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन — for a moment
ध्यात्वाhaving reflected
ध्यात्वा:
पूर्वकालक्रिया (Prior action)
TypeVerb
Rootध्यै (धातु) → ध्यात्वा (क्त्वा)
Formअव्ययकृदन्त (क्त्वा/absolutive) — having meditated/reflected
महाराजO great king
महाराज:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootमहा+राजन् (प्रातिपदिक)
Formसम्बोधन (Vocative), पुंलिङ्ग, एकवचन — O great king
मृग-उक्तम्the deer’s statement
मृग-उक्तम्:
कर्म (Object of jñātavān)
TypeNoun
Rootमृग+उक्त (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (मृगस्य उक्तम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन — what was said by the deer
ज्ञातवान्knew/realized
ज्ञातवान्:
क्रिया (Predicative verbal notion)
TypeVerb
Rootज्ञा (धातु) → ज्ञातवत् (कृदन्त)
Formभूतकालिक कर्तरि कृदन्त (क्तवत्/active perfect participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन — (he) came to know
हृदाin his heart; with his mind
हृदा:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootहृद् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया एकवचन — with the heart/mind