Shloka 40
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
हितं तदात्मनः प्रोक्तं मृगेण स विचारयन् / तावत्तत्पृष्ठसंलग्नं मृगयुग्ममुपागतम्
Transliteration
hitaṃ tadātmanaḥ proktaṃ mṛgeṇa sa vicārayan / tāvattatpṛṣṭhasaṃlagnaṃ mṛgayugmamupāgatam
Translation
مِرگ نے اپنے فائدے کی جو بات کہی تھی، وہ اسی پر غور کر رہا تھا کہ اتنے میں اس کی پیٹھ سے لگا ہوا ہرنوں کا ایک جوڑا آ پہنچا۔
Word by Word
हितम्benefit; what is good
हितम्:
कर्म/विषय (object/topic)
TypeNoun
Rootहित (प्रातिपदिक; कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; भूतकृदन्त (क्त) ‘हित’ = welfare/benefit
तत्that
तत्:
विशेष्य-निर्देश (deictic)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम
आत्मनःfor himself/of self
आत्मनः:
षष्ठी-सम्बन्ध
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
प्रोक्तम्spoken/declared
प्रोक्तम्:
विशेषण (of hitaṃ)
TypeVerb
Rootप्र + वच् (धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘said/declared’
मृगेणby a deer
मृगेण:
करण/कर्ता (agent/instrumental)
TypeNoun
Rootमृग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम
विचारयन्considering
विचारयन्:
कर्तृ-विशेषण (concomitant action)
TypeVerb
Rootवि + चर् (धातु)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘considering’
तावत्just then
तावत्:
काल/परिमाण (temporal)
TypeIndeclinable
Rootतावत् (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formपरिमाण/कालवाचक-अव्यय (so long/just then)
तत्that
तत्:
विशेषण/निर्देश
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘मृगयुग्मम्’ विशेषयति
पृष्ठसंलग्नम्clinging to the back
पृष्ठसंलग्नम्:
कर्म-विशेषण (qualifier of mṛgayugmam)
TypeAdjective
Rootपृष्ठ + संलग्न (प्रातिपदिक; कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—पृष्ठे संलग्नम् (सप्तमी-तत्पुरुष)
मृगयुग्मम्a pair of deer
मृगयुग्मम्:
कर्ता/विषय (subject/topic)
TypeNoun
Rootमृग + युग्म (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—मृगाणां युग्मम् (षष्ठी-तत्पुरुष)
उपागतम्had come near
उपागतम्:
क्रिया/विधेय (predicate of mṛgayugmam)
TypeVerb
Rootउप + आ + गम् (धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘having come/arrived’