Shloka 23
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
सर्वोपभोग्यनिलयं मुनिहोमधेनुसामर्थ्यसूचकमशोषबलैः समेतः / अन्तः प्रविश्य नगरर्द्धिमशेषलोकसंमोहिनीम् भिसमीक्ष्य स राजवर्यः
Transliteration
sarvopabhogyanilayaṃ munihomadhenusāmarthyasūcakamaśoṣabalaiḥ sametaḥ / antaḥ praviśya nagararddhimaśeṣalokasaṃmohinīm bhisamīkṣya sa rājavaryaḥ
Translation
وہ شہر ہر طرح کے بھوگ کا مسکن تھا اور مُنی کی ہوم دھینو کی قدرت کا نشان؛ اس میں نہ گھٹنے والی قوتیں بھی شامل تھیں۔ وہ برگزیدہ راجا اندر داخل ہوا اور تمام جہان کو مسحور کرنے والی شہری دولت و شوکت کو خوب دیکھنے لگا۔
Word by Word
सर्व-उपभोग्य-निलयम्a residence fit for every enjoyment
सर्व-उपभोग्य-निलयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसर्व + उपभोग्य (उप + √भुज्, यत्/ण्यत्) + निलय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (सर्वेषाम् उपभोग्यानाम् निलयः)
मुनि-होम-धेनु-सामर्थ्य-सूचकम्indicating the power of the sage’s sacrificial cow
मुनि-होम-धेनु-सामर्थ्य-सूचकम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootमुनि + होम + धेनु + सामर्थ्य + सूचक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः; विशेषणम् (निलयम्)
अशोष-बलैःwith inexhaustible forces/resources
अशोष-बलैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअशोष (a- + शोष, प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारयः (अशोषाणि बलानि)
समेतःendowed/attended (with)
समेतः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसम् + √इ (धातु) → समेत (क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्यय; विशेषणम् (सः राजवर्यः)
अन्तःinside
अन्तः:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअन्तः (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक-अव्यय (inside)
प्रविश्यhaving entered
प्रविश्य:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootप्र + √विश् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund); पूर्वकाले कृत्य (having entered)
नगर-ऋद्धिम्the city’s prosperity
नगर-ऋद्धिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनगर + ऋद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (नगरस्य ऋद्धिः)
अशेष-लोक-संमोहिनीम्bewildering all people without remainder
अशेष-लोक-संमोहिनीम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअशेष + लोक + संमोहिनी (सम् + √मुह्, णिनी-प्रत्यय)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः; विशेषणम् (ऋद्धिम्)
अभिसमीक्ष्यhaving beheld
अभिसमीक्ष्य:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootअभि + सम् + √ईक्ष् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund); पूर्वकाले कृत्य (having looked at/observed)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
राज-वर्यःthe best of kings
राज-वर्यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराजन् + वर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (श्रेष्ठः राजा)