Next Verse

Agni Purana — Mantra-shastra, Shloka 1

Worship of Gaurī and Others (Gauryādi-pūjā) — Mantra, Maṇḍala, Mudrā, Homa, and Mṛtyuñjaya Kalaśa-Rite

इत्य् आग्नेये महापुराणे अंशकादिर्नाम चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः कर्षकादिकमिति ख , छ च अथ पञ्चविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गौर्यादिपूजा ईश्वर उवाच सौभाग्यादेरुमापूजां वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदां मन्त्रध्यानं मण्डलञ्च मुद्रां होमादिसाधनम्

ity āgneye mahāpurāṇe aṃśakādirnāma caturviṃśatyadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ karṣakādikamiti kha , cha ca atha pañcaviṃśatyadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ gauryādipūjā īśvara uvāca saubhāgyāderumāpūjāṃ vakṣye 'haṃ bhuktimuktidāṃ mantradhyānaṃ maṇḍalañca mudrāṃ homādisādhanam

یوں آگنیہ مہاپُران میں ‘اَمشکادی’ نامی ۳۲۴واں ادھیائے ختم ہوا (خ-چھ نسخوں میں ‘کرشکادی’). اب ۳۲۵واں ادھیائے ‘گوری آدی کی پوجا’ شروع ہوتا ہے۔ ایشور نے کہا—میں سَوبھاگیہ وغیرہ سے آغاز کرنے والی اُما پوجا بیان کروں گا، جو بھوگ اور موکش دونوں عطا کرتی ہے؛ نیز منتر-دھیان، منڈل، مُدرا اور ہوم آدی سادھن بھی۔

इतिthus
इति:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; वाक्यसमाप्तिसूचक (quotative/closure particle)
आग्नेयेin the Agneya
आग्नेये:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootआग्नेय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; विशेषण (in the Agneya)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कर्मधारयः (महत् पुराणम्)
अंशक-आदिःAṃśaka etc. (title/topic)
अंशक-आदिः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootअंशक (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; तत्पुरुषः (अंशकः आदिः यस्य)
नामnamed
नाम:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय/निपात)
Formअव्यय; नाम-निपातः (particle meaning 'named/called')
चतुर्विंशति-अधिक-त्रिशततमःthree-hundred-and-twenty-fourth
चतुर्विंशति-अधिक-त्रिशततमः:
विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्विंशति (संख्या-प्रातिपदिक) + अधिक (प्रातिपदिक) + त्रिशततम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; संख्यावाचक-समासः (24 अधिक 300तमः = 324th)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
कर्षक-आदिकम्‘karṣaka etc.’ (variant title)
कर्षक-आदिकम्:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकर्षक (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; पाठान्तर-शीर्षक (variant reading)
इतिthus
इति:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण/समाप्ति
(ms. mark) kha
:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootख (प्रातिपदिक/अक्षर-नाम)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; अक्षर-सूचक (manuscript siglum)
(ms. mark) cha
:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootछ (प्रातिपदिक/अक्षर-नाम)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; अक्षर-सूचक (manuscript siglum)
and
:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
अथnow
अथ:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; आरम्भसूचक (now/then)
पञ्चविंशति-अधिक-त्रिशततमःthree-hundred-and-twenty-fifth
पञ्चविंशति-अधिक-त्रिशततमः:
विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्चविंशति (संख्या-प्रातिपदिक) + अधिक (प्रातिपदिक) + त्रिशततम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; संख्यावाचक-समासः (25 अधिक 300तमः = 325th)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
गौरी-आदि-पूजाworship of Gaurī etc.
गौरी-आदि-पूजा:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootगौरी (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + पूजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; तत्पुरुषः (गौर्यादीनां पूजा)
ईश्वरःĪśvara
ईश्वरः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
सौभाग्य-आदेःof good fortune etc.
सौभाग्य-आदेः:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसौभाग्य (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; तत्पुरुषः (सौभाग्यं आदिः यस्य)
उमा-पूजाम्worship of Umā
उमा-पूजाम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootउमा (प्रातिपदिक) + पूजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुषः (उमायाः पूजा)
वक्ष्येI shall explain
वक्ष्ये:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलृट् (simple future), उत्तमपुरुष (1st), एकवचन; परस्मैपद
अहम्I
अहम्:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootअहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
भुक्ति-मुक्ति-दाम्granting enjoyment and liberation
भुक्ति-मुक्ति-दाम्:
विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
TypeAdjective
Rootभुक्ति (प्रातिपदिक) + मुक्ति (प्रातिपदिक) + दा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (भुक्तिं मुक्तिं च ददाति इति)
मन्त्र-ध्यानम्meditation on the mantra
मन्त्र-ध्यानम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootमन्त्र (प्रातिपदिक) + ध्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुषः (मन्त्रस्य ध्यानम्)
मण्डलम्maṇḍala (ritual diagram)
मण्डलम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootमण्डल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
and
:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (and)
मुद्राम्mudrā (hand-gesture/seal)
मुद्राम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootमुद्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
होम-आदि-साधनम्means such as homa etc.
होम-आदि-साधनम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootहोम (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + साधन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुषः (होमः आदिः येषां तानि साधनानि/साधनम्)

Īśvara (Lord Śiva) speaking

Vidya Category: {"primary_vidya":"Tantra","secondary_vidya":"Vrata","practical_application":"Establishes the procedural scope of Umā/Gaurī worship—mantra-dhyāna, maṇḍala, mudrā, homa—aimed at both bhukti (prosperity) and mukti (liberation).","sutra_style":false}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Commentary","entry_title":"Gaurī-Pūjā Prastāva: Bhukti-Mukti Sādhana with Mantra–Maṇḍala–Mudrā–Homa","lookup_keywords":["gौर्यादिपूजा","umā-pūjā","bhukti-mukti","mudrā","homa"],"quick_summary":"Introduces a full ritual manual for Umā/Gaurī worship, explicitly integrating meditation on mantra, construction of maṇḍala, performance of mudrā, and homa as the means to attain both worldly success and liberation."}

Concept: Integrated upāsanā yields both artha/kāma (bhukti) and mokṣa (mukti) when performed with complete aṅgas (dhyāna, maṇḍala, mudrā, homa).

Application: Treat worship as a complete system: visualization + diagram + gesture + offering-fire; do not isolate mantra from embodied and spatial ritual supports.

Khanda Section: Pūjā-vidhi / Śaiva-Śākta ritual manuals (Umā-Gaurī worship, mantra–maṇḍala–mudrā–homa)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A chapter-opening scene: Īśvara teaching a ritual manual; in front, a prepared altar with a Gaurī maṇḍala, mudrā demonstration, and a homa fire-pit with offerings arranged.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, Śiva as teacher seated with palm-leaf manuscript, devotee before a floor maṇḍala of Gaurī, homa-kuṇḍa with flames, ritual vessels, traditional mural palette and bold outlines.","tanjore_prompt":"Tanjore painting, Gaurī enthroned as central icon with gold work, side vignette of priest performing homa, ornate arch, rich textiles, mantra manuscript and maṇḍala visible, luminous devotional atmosphere.","mysore_prompt":"Mysore painting, instructional tableau: teacher-Śiva pointing to labeled steps—mantra-dhyāna, maṇḍala, mudrā, homa—clean composition, fine detailing of implements and altar layout.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, a sage’s assembly where a divine teacher dictates a ritual chapter; assistants draw a maṇḍala on paper, a small homa fire burns in a brazier, delicate borders and calligraphy."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"devotional","suggested_raga":"Kalyani","pace":"medium","voice_tone":"devotional"}

Sandhi Resolution Notes: इत्य् = इति (before vowel); अंशकादिर्नाम = अंशकादिः + नाम; त्रिशततमो ऽध्यायः = त्रिशततमः + अध्यायः; कर্ষकादिकमिति = कर्षकादिकम् + इति; मण्डलञ्च = मण्डलम् + च; वक्ष्ये ऽहं = वक्ष्ये + अहम्.

Related Themes: Agni Purana 325 (Gaurī/Umā pūjā details to follow: mantra, dhyāna, maṇḍala, mudrā, homa); Agni Purana 324 (preceding tantra-mantra operational rites)

A
Agni Mahāpurāṇa
Ī
Īśvara (Śiva)
U
Umā
G
Gaurī
M
Mantra
M
Maṇḍala
M
Mudrā
H
Homa

FAQs

It introduces a Śaiva–Śākta pūjā-vidhi framework: Umā/Gaurī worship defined as a sādhanā using mantra-dhyāna (mantric visualization), maṇḍala construction, mudrā (ritual seals), and homa and allied rites as practical instruments of accomplishment.

By shifting from a prior chapter heading into a new, clearly titled ritual-technology chapter, it demonstrates the Agni Purāṇa’s compendium style—cataloguing manuscript variants, then outlining an actionable liturgical toolkit (mantra, diagram, gesture, fire-offering) rather than only mythic narration.

The verse frames Umā-pūjā as yielding both bhukti (prosperity/enjoyment) and mukti (liberation), indicating a dual aim: immediate auspicious results (saubhāgya) alongside purification and ultimate release through disciplined ritual practice.