Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 43

Devanagari script

विश्वेशाख्या तु जिह्वाग्रे विश्वनाथकथाश्रुतौ । विश्वेशशीलनं चित्ते यस्य तस्य जनिः कुतः

Transliteration

viśveśākhyā tu jihvāgre viśvanāthakathāśrutau | viśveśaśīlanaṃ citte yasya tasya janiḥ kutaḥ

Translation

Sapagkat yaong ang dulo ng dila ay may mismong pangalang “Viśveśa,” ang mga tainga’y umiinom ng mga salaysay tungkol kay Viśvanātha, at ang puso’y walang humpay na nagmumuni kay Viśveśa—paano pa siya masasaklaw ng muling pagsilang?

Word by Word

• विश्वेशाख्या: the name/epithet ‘Viśveśa’
• विश्वेशाख्या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्वेश + आख्या (प्रातिपदिक; आख्या-शब्दः)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विश्वेशस्य आख्या)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle); विरोध/विशेषार्थक

• जिह्वा-अग्रे: on the tip of the tongue
• जिह्वा-अग्रे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जिह्वा (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (जिह्वायाः अग्रे)

• विश्वनाथ-कथा-श्रुतौ: in the hearing of the stories of Viśvanātha
• विश्वनाथ-कथा-श्रुतौ: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विश्वनाथ (प्रातिपदिक) + कथा (प्रातिपदिक) + श्रुति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (विश्वनाथस्य कथायाः श्रुतौ)

• विश्वेश-शीलनम्: practice/constant contemplation of Viśveśa
• विश्वेश-शीलनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्वेश (प्रातिपदिक) + शीलन (प्रातिपदिक; √शील्/शीलय् भावे)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विश्वेशस्य शीलनम्)

• चित्ते: in the mind
• चित्ते: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

• यस्य: of whom/whose
• यस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सम्बन्धे (relative pronoun)

• तस्य: of that person
• तस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; निर्देशे (correlative)

• जनिः: birth
• जनिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जनि (प्रातिपदिक; √जन् भावे)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• कुतः: from where?/how could?
• कुतः: Sambandha (Interrogative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: कुतः (अव्यय)
• Form: प्रश्नाव्यय (interrogative adverb)

Speaker

Skanda (deduced; Kāśīkhaṇḍa context often Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Viśveśvara (Kāśī Viśvanātha)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Devarṣi/ṛṣis (typical Kāśīkhaṇḍa frame)

Visual Art Cues

Scene: A devotee in Kāśī: tongue uttering “Viśveśa,” ears attentive to Śiva-kathā recited by a paṇḍita, and heart visualized as holding Viśveśvara’s liṅga—Ganga and temple spires in the background.

Characters & Entities

• Viśveśa
• Viśvanātha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Chanting Viśveśa’s name, hearing Viśvanātha’s sacred stories, and steady inner contemplation together become a direct cause for freedom from rebirth.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī (Vārāṇasī), centered on Viśveśvara/Viśvanātha, is implied as the sacred locus of this teaching.

What ritualistic prescription is mentioned?

No external rite is specified; the prescription is nāma-japa (uttering Viśveśa), śravaṇa (hearing kathā), and mānasa-bhajana (inner contemplation).