Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 90

Devanagari script

तदानंदवनेह्यत्र समर्च्योहं मुमुक्षुभिः । द्रुहिणोपेंद्रचंद्रेंद्रैरिहान्यो न समर्च्यते

Transliteration

tadānaṃdavanehyatra samarcyohaṃ mumukṣubhiḥ | druhiṇopeṃdracaṃdreṃdrairihānyo na samarcyate

Translation

Kaya nga, dito sa Ānandavana, Ako lamang ang dapat sambahin ng mga naghahangad ng mokṣa. Dito, wala nang iba pang sinasamba—maging sina Brahmā, Viṣṇu, Soma, at Indra man ay hindi sumasamba sa iba.

Word by Word

• तदा: then
• तदा: Sambandha (Temporal/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय (कालवाचक/adverb): तस्मिन् काले

• आनन्दवने: in Ānandavana
• आनन्दवने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आनन्दवन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; तत्पुरुषः ‘आनन्दस्य वनम्’ (स्थलनाम)

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात/particle): निश्चयार्थ

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (देशवाचक/adverb): अस्मिन् स्थाने

• समर्च्यः: to be worshipped
• समर्च्यः: Kriya (Predicative/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: सम् + अर्च् (धातु) → समर्च्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विधेय/कर्तव्यार्थ (यत्) ‘पूजनीयः/should be worshipped’

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1st), एकवचन

• मुमुक्षुभिः: by seekers of liberation
• मुमुक्षुभिः: Karana (Agent-instrumental/कर्तृ-तृतीया)
• Type: Noun
• Root: मुमुक्षु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; ‘मोक्षं इच्छन्ति’ (desirous of liberation)

• द्रुहिणैः: by Brahmā
• द्रुहिणैः: Karana (Agent-instrumental/कर्तृ-तृतीया)
• Type: Noun
• Root: द्रुहिण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; ब्रह्मा-नाम

• उपेन्द्रैः: by Upendra (Viṣṇu)
• उपेन्द्रैः: Karana (Agent-instrumental/कर्तृ-तृतीया)
• Type: Noun
• Root: उपेन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; विष्णु-नाम

• चन्द्रेन्द्रैः: by the Moon and Indra
• चन्द्रेन्द्रैः: Karana (Agent-instrumental/कर्तृ-तृतीया)
• Type: Noun
• Root: चन्द्र + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; द्वन्द्वः (चन्द्रश्च इन्द्रश्च)

• इह: here
• इह: Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: अव्यय (देशवाचक/adverb): अस्मिन् लोके/स्थाने

• अन्यः: another (one)
• अन्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय (निषेध/negation particle)

• समर्च्यते: is worshipped
• समर्च्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + अर्च् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान/present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; कर्मणि/भावे प्रयोगः ‘पूज्यते/is worshipped’

Speaker

Śiva (Devadeva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ānandavana (Avimukta within Kāśī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Mumukṣu audience implied; immediate narrative audience within the chapter

Visual Art Cues

Scene: In a sacred grove-temple of Ānandavana, Brahmā, Viṣṇu, Soma, and Indra stand with folded hands before Śiva’s liṅga, indicating that even the highest devas worship only Śiva here; mumukṣus gather quietly.

Characters & Entities

• Śiva
• Ānandavana
• Brahmā (Druhiṇa)
• Viṣṇu (Upendra)
• Candra (Soma)
• Indra
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

For liberation-seekers, Ānandavana in Kāśī is presented as a uniquely Śiva-centered sacred space where devotion converges upon Śiva alone.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Ānandavana, the sacred forest precinct of Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Mumukṣus are instructed to perform worship (arcana) of Śiva here, emphasizing single-pointed devotion in Ānandavana.