Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 70

Devanagari script

कलकंठः किलोत्कंठं मंजुगुंजति कुंजगः । ध्यानस्थः श्रोष्यति मुनिः पारावत्येति वार्यते

Transliteration

kalakaṃṭhaḥ kilotkaṃṭhaṃ maṃjuguṃjati kuṃjagaḥ | dhyānasthaḥ śroṣyati muniḥ pārāvatyeti vāryate

Translation

Ang kokila, sa pananabik, ay marahang umuugong nang matamis sa kakahuyan. “Ang muni ay nakalubog sa pagninilay—maririnig niya!” Kaya ang inahing kalapati ay pinipigilang tumawag.

Word by Word

• कलकंठः: the black-throated one (cuckoo/koel)
• कलकंठः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कलकण्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; समासः कर्मधारयः (कलः कण्ठः यस्य)

• किल: indeed
• किल: Sambandha/Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: किल (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय; अर्थे—खलु/नूनम् (indeed)

• उत्कण्ठम्: eager/longing
• उत्कण्ठम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उत्कण्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण-रूपेण

• मञ्जु: sweetly
• मञ्जु: Kriya-visheshana
• Type: Indeclinable
• Root: मञ्जु (अव्यय/विशेषण-प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषण (adverb) रूपेण—मधुरम्/सुन्दरम्

• गुञ्जति: hums/coos
• गुञ्जति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गुञ्ज् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्

• कुञ्जगः: the grove-dweller (bird)
• कुञ्जगः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुञ्जग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (कुञ्जे गच्छति/वसति इति)

• ध्यानस्थः: absorbed in meditation
• ध्यानस्थः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: ध्यान-स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (ध्याने स्थितः)

• श्रोष्यति: will hear
• श्रोष्यति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• मुनिः: the sage
• मुनिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• पारावती: ‘a female pigeon’
• पारावती: Karma (कर्म) (quoted content)
• Type: Noun
• Root: पारावती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; इति-पूर्वकं वाक्यांशः

• इति: thus/‘…’
• इति: Discourse marker
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण-निपात (quotative particle)

• वार्यते: is prevented/forbidden
• वार्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वृ (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्; कर्मणि-प्रयोग (passive)

Speaker

Skanda (deduced; descriptive narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A quiet Kāśī grove: a sage seated in deep meditation; a cuckoo hums softly; a she-dove gently restrains her call, as if guarding the sage’s silence.

Characters & Entities

• Muni (sage)
• Pārāvatī (dove)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Respect for meditation and sacred silence is dharma; the holy ambience encourages restraint and inwardness.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The scene aligns with the Avimukta/Kāśī sacred landscape surrounding a sage’s āśrama.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicit discipline of mauna (quiet) around a meditating sage; no formal ritual is specified.