Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 43

पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati

Devanagari script

क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं विद्येति परिगीयते । ते उभे ईशते यस्तु सो ऽन्यः खलु महेश्वरः

Transliteration

kṣaraṃ tvavidyā hyamṛtaṃ vidyeti parigīyate | te ubhe īśate yastu so 'nyaḥ khalu maheśvaraḥ

Translation

Ang avidyā (kamangmangan) ay tinatawag na kṣara, ang napaparam; samantalang ang vidyā (tunay na kaalaman) ay pinupuri bilang amṛta, ang di-napaparam—ang walang-kamatayan. Ngunit Siya na naghahari sa kapwa nito ay higit sa dalawang iyon; tunay, Siya ang Maheśvara (Panginoong Śiva), ang Kataas-taasang Panginoon.

Word by Word

• क्षरम्: perishable
• क्षरम्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: क्षर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; अविद्या इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• तु: but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय, विरोध/विशेषार्थक (particle: 'but/indeed')

• अविद्या: ignorance
• अविद्या: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अविद्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• हि: indeed
• हि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय, हेत्वर्थ/निश्चयार्थक (particle: 'for/indeed')

• अमृतम्: imperishable / immortal
• अमृतम्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अमृत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; विद्या इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• विद्या: knowledge
• विद्या: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विद्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय, इत्यादि-उद्धरण/निरूपण (quotative)

• परिगीयते: is proclaimed
• परिगीयते: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: परि + √गै (धातु) (गी)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; कर्मणि प्रयोग (Passive)

• ते: those (two)
• ते: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), द्विवचन; उभे इति विशेषणेन सह

• उभे: both
• उभे: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: उभ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), द्विवचन; ते इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• ईशते: rules / governs
• ईशते: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: √ईश् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपदम्

• यः: who
• यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; सम्बन्धबोधक (relative pronoun)

• तु: indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय, विशेषार्थक/विरोधार्थक

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• अन्यः: other (distinct)
• अन्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; महेश्वरः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• खलु: surely
• खलु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: खलु (अव्यय)
• Form: अव्यय, निश्चयार्थक/प्रसिद्ध्यर्थक (particle: 'indeed/surely')

• महेश्वरः: Mahēśvara
• महेश्वरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; तत्पुरुषः (महान् ईश्वरः)

Speaker

Suta Goswami (narrating the Vāyavīya discourse to the sages at Naimiṣāraṇya)

Shaiva Theology

Tattva Level: pati

Shiva Form: Sadāśiva

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It distinguishes bondage (avidyā, the perishable) from liberating insight (vidyā, the ‘immortal’), and then establishes Śiva as Pati—the Lord who transcends and governs both, granting liberation to the bound soul (paśu) from the fetters (pāśa).

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

Linga-worship trains the mind to recognize a single supreme Lord beyond changing states of ignorance and knowledge; Saguna Śiva is worshipped as the accessible form of that Maheśvara who ultimately transcends all dualities and bestows jñāna leading to mokṣa.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

Meditate on Śiva as the inner ruler of both ignorance and knowledge while japa-ing the Pañcākṣarī (Om Namaḥ Śivāya), letting the mantra lead the mind beyond dualistic grasping into Śiva-centered awareness.