Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 45

त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause

Devanagari script

अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः । आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य

Transliteration

abuddhipūrvaḥ kathito mayaiṣa pradhānasargaḥ prathamaḥ pravṛtaḥ | ātyaṃtikaśca pralayontakāle līlākṛtaḥ kevalamīśvarasya

Translation

Kaya nito, ipinaliwanag ko ang unang paglalang—ang unang pag-unlad mula sa Pradhāna—na umuusad nang walang sinadyang pagtutuos. At ang ganap na pagkalusaw sa dulo ng siklo ng sansinukob ay tunay na līlā, ang banal na paglalaro, ng nag-iisang Īśvara lamang.

Word by Word

• अबुद्धि-पूर्वः: preceded by ignorance
• अबुद्धि-पूर्वः: विशेषण (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अबुद्धि (प्रातिपदिक) + पूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अबुद्धेः पूर्वः)

• कथितः: said / described
• कथितः: क्रियापद-विशेषण (Predicate participle/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: कथ् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त/PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि प्रयोग-सामर्थ्य (said/told)

• मया: by me
• मया: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• एषः: this
• एषः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्रधान-सर्गः: the primordial creation
• प्रधान-सर्गः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रधान (प्रातिपदिक) + सर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (प्रधानस्य सर्गः)

• प्रथमः: first
• प्रथमः: विशेषण (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रथम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्रवृतः: has commenced / proceeded
• प्रवृतः: क्रियापद-विशेषण (Predicate participle/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्र-वृत् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त/PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भावे/कर्मणि—‘set in motion/commenced’

• आत्यन्तिकः: ultimate / absolute
• आत्यन्तिकः: विशेषण (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आत्यन्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: सम्बन्ध (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• प्रलय-अन्त-काले: at the time of the end of dissolution
• प्रलय-अन्त-काले: अधिकरण (Location/Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: प्रलय (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (प्रलयस्य अन्तः तस्मिन् काले)

• लीला-कृतः: done as a sport (playfully made)
• लीला-कृतः: विशेषण (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: लीला (प्रातिपदिक) + कृ (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त/PPP) ‘कृत’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तृतीया/षष्ठी-अर्थे तत्पुरुषः—‘लीलया कृतः’ (done as play)

• केवलम्: only / merely
• केवलम्: क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: केवल (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव/क्रियाविशेषणरूपेण अव्यय (adverbial use)

• ईश्वरस्य: of the Lord
• ईश्वरस्य: सम्बन्ध (Possessor/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

Speaker

Suta Goswami (narrating to the sages at Naimisharanya, within the Vāyavīyasaṃhitā discourse)

Shaiva Theology

Tattva Level: pati

Shiva Form: Mahādeva

Shakti Dimension

Role: liberating

Cosmic Context

Cosmic Event: pralaya and ātyantika-pralaya framed as Īśvara’s līlā

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It frames both creation and dissolution as dependent on Pati (Īśvara/Shiva): the world-process is not ultimate reality but a movement under Shiva’s sovereignty, encouraging detachment and turning the seeker toward liberation (moksha) through Shiva-realization.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

By declaring pralaya and sarga as Īśvara’s līlā, it supports Saguna worship (such as the Shiva-Linga) as a concrete means to approach the transcendent Lord who stands beyond Pradhāna and the cycles of manifestation and withdrawal.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

Meditate on Shiva as the sole Īśvara behind arising and dissolving thoughts—pairing japa of the Panchakshara (Om Namaḥ Śivāya) with inward witnessing to cultivate vairagya (dispassion) and steadiness toward moksha.