
Ang kabanatang ito, na isinalaysay ni Vāyu, ay naglalahad ng kosmogoniya at teolohiyang Śaiva. Mula sa naunang di-nahahayag (avyakta), sa utos ng Panginoon, umuusbong ang sunud-sunod na anyo gaya ng buddhi; mula sa mga pagbabagong ito lumilitaw sina Rudra, Viṣṇu, at Pitāmaha (Brahmā) bilang mga tagapangasiwa ng sanhi at kaayusan. Ipinapahayag ng teksto ang malawak na kapangyarihan ng banal na prinsipyo—paglaganap sa buong daigdig, lakas na di-mapipigil, kaalamang walang kapantay, at mga siddhi—at malinaw na itinatatag si Maheśvara bilang pinakamataas na sanhi na kumikilos sa tatlong gawain: paglikha, pag-iingat, at pagkalusaw. Sa isa pang siklo, itinalaga niya sa bawat diyos ang paraan ng pamamahala: sarga (paglikha), rakṣā (pagprotekta), at laya (muling pagsipsip), habang pinagtitibay na sila’y nagmumula sa isa’t isa, nagsusustento sa isa’t isa, at lumalago sa pamamagitan ng pagkakatugma. Tinatanggihan ng kabanata ang mga pag-aangking may mataas at mababa: ang pagpupuri sa isang diyos sa ilang pagkakataon ay hindi nagpapababa sa pagka-Panginoon ng iba. Nagbababala rin ito na ang mga nanlalait sa mga diyos na ito ay nagiging asura o mapaminsalang nilalang. Sa huli, inilalarawan si Maheśvara na lampas sa tatlong guṇa, may apat na pagpapakita (caturvyūha), saligan ng lahat ng sandigan, at mapaglarong (līlā) may-akda ng sansinukob, na nananahan bilang panloob na Sarili ng prakṛti, puruṣa, at ng mismong Trimūrti.
Verse 1
वायुरुवाच । पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया । बुद्ध्यादयो विशेषांता विकाराश्चाभवन् क्रमात्
Wika ni Vāyu: Sa utos ng Kataas-taasang Panginoon, bago pa man pumasok ang Puruṣa bilang namumunong tagapaghari, mula sa Avyakta (Di-nahahahayag) ay lumitaw nang sunud-sunod ang mga pag-iral na bunga ng pag-anyo—nagsisimula sa buddhi (talino) at nagpapatuloy hanggang sa mga tiyak na magagaspang na sangkap; kaya ang mga pagbabago’y naganap nang paurong-sulong sa ayos.
Verse 2
ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः । कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे
Pagkaraan, mula sa mga pagbabagong-anyo na yaon ay nahayag sina Rudra, Viṣṇu, at Pitāmaha (Brahmā). Bilang mga simulain ng sanhi para sa lahat ng nilalang at mga daigdig, ang tatlong diyos na ito ay isinilang at lumitaw.
Verse 3
सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् । ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्
Taglay Niya ang di-mapipigil na kapangyarihang lumaganap sa lahat ng daigdig sa bawat panig; nasa Kanya ang kaalamang walang kapantay; at walang hanggan Niyang hawak ang banal na pagka-Panginoon, kasama ang mga ganap na siddhi ng yoga na nagsisimula sa aṇimā.
Verse 4
सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् । प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः
Sa tatlong gawain na tinatawag na paglikha, pag-iingat, at pagkalusaw, si Mahādeva ang nagiging panloob na sanhi; at kalakip ng Kanyang makapangyarihang paghahari sa mga lakas na ito, si Maheśvara ay mahabaging namumuno, nagkakaloob ng kaayusan at kaganapan sa takbo ng sansinukob.
Verse 5
कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्धा बुद्धिमोहिनाम् । सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः
Pagdating sa wakas ng isang kalpa, sa mga nilalang na nalilinlang ang isip at madaling magtunggali, muli Niyang itinalaga sa bawat isa ang nararapat na tungkulin—paglikha, pag-iingat, pagkalusaw, at ang itinakdang paraan ng pag-uugali—upang mapanatili ang kaayusan ng sansinukob.
Verse 6
एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् । परस्परेण वर्धंते परस्परमनुव्रताः
Ang mga ito’y umuusbong sa kapwa pag-asa at kapwa pagtaguyod. Sa isa’t isa sila’y lumalago, tapat na sumusunod sa landas ng isa’t isa—nakagapos sa ugnayang magkakaugnay.
Verse 7
क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद्रुद्रः प्रशस्यते । नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते
Sa ilang dako ay pinupuri si Brahma, sa ilang dako ay si Vishnu, at sa ilang dako ay si Rudra. Gayunpaman, sa pamamagitan nito, walang higit na kahusayan o dakilang kapangyarihan ang tunay na naitatag para sa alinman sa kanila.
Verse 8
मूर्खा निंदंति तान्वाग्भिः संरंभाभिनिवेशिनः । यातुधाना भवंत्येव पिशाचाश्च न संशयः
Ang mga hangal na tao, na udyok ng galit at matigas na pagpupumilit, ay nilalait ang gayong mga deboto sa pamamagitan ng malupit na salita; sa katunayan sila ay nagiging tulad ng mga yātudhāna at piśāca—walang alinlangan.
Verse 9
देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः । सकलस्सकलाधारशक्तेरुत्पत्तिकारणम्
Si Mahādeva, ang Kataas-taasang Panginoon, ay higit sa tatlong guṇa. Bilang Maheśvara, Siya ay nagpapakita sa apat na banal na emanasyon, gayunpaman ay nananatiling kumpleto at perpektong Isa—sumusuporta sa lahat ng ipinapakitang prinsipyo at ang mismong dahilan kung saan nagmumula ang Śakti at nagbubukas ng paglikha.
Verse 10
सोयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च । लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः
Siya—ang mismong Kataas-taasang Sarili na ito—ay nananatiling itinatag bilang Panginoon (Īśvara) ng triad na ito, ng Prakṛti at ng Puruṣa rin; at ang paglikha ng uniberso ay inilabas Niya bilang isang banal na laro (līlā).
Verse 11
यस्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः । स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः
Siya na mas mataas sa lahat, walang hanggan, walang bahagi, at ang Kataas-taasang Panginoon—Siya lamang din ang suporta nito, ang mismong Sarili nito, at ang kinatatayuan nito.
Verse 12
तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा । सदाशिवभवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वशिवात्मकम्
Kaya nga, si Maheśvara ay tunay na kapwa Prakṛti (unang pinagmulan) at Puruṣa (malay na prinsipyo). Mula kay Sadāśiva sumibol sina Viṣṇu at Brahmā; sa katotohanan, ang lahat ay may likas na kalikasan ni Śiva.
Verse 13
प्रधानात्प्रथमं जज्ञे वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् । महत्तत्त्वस्य संक्षोभादहंकारस्त्रिधा ऽभवत्
Mula sa Pradhāna, unang sumilang ang Dakilang Prinsipyo (Mahat), na tinatawag ding Vṛddhi, Khyāti, at Mati. Sa pagyanig ng Mahat-tattva, lumitaw ang Ahaṃkāra (prinsipyo ng pagkamaka-ako) sa tatlong anyo.
Verse 14
अहंकारश्च भूतानि तन्मात्रानींद्रियाणि च । वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः
Mula sa Ahaṃkāra nagmumula ang mga elemento, ang mga tanmātra (maseselang diwa), at ang mga indriya (mga kakayahang pandama). At mula sa vaikarika na anyo ng ahaṃkāra—kung saan nangingibabaw ang sattva—sumisilang ang tinatawag na sāttvika na prinsipyo, ang maliwanag at nag-aayos na paraan ng paglitaw.
Verse 15
वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते । बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेंद्रियाणि च
Mula sa sāttvika (vaikārika) na simulain, sabay-sabay na nagsimula ang paglalang: lumitaw nang magkakasama ang limang pandama ng kaalaman at limang kasangkapan ng pagkilos.
Verse 16
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् । तमोयुक्तादहंकाराद्भूततन्मात्रसंभवः
Doon, bilang ikalabing-isang simulain, sumibol ang Isip (manas)—sa sariling likas na katangian na may dalawang mukha: kapangyarihang umalam at kapangyarihang kumilos. Mula sa pagkamakaako (ahaṅkāra) na kaugnay ng tamas, nahayag ang mga tanmātra at ang mga bhūta (magagaspang na elemento).
Verse 17
भूतानामादिभूतत्वाद्भूतादिः कथ्यते तु सः । भूतादेश्शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसंभवः
Sapagkat ito ang pinakapangunahing sangkap sa lahat ng nilalang, tunay itong tinatawag na “Bhūtādi” (pinagmulan ng mga elemento). Ang salitang “Bhūtādi” ay sa diwa’y isang pagtatalaga lamang; at mula sa maselang prinsipyong iyon ay sumisibol ang ākāśa (eter/kalawakan).
Verse 18
आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः । वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससंभवः
Mula sa ākāśa (eter/kalawakan) ay sumisilang ang maselang prinsipyo ng paghipo (sparśa); mula sa paghipo ay ipinanganganak ang vāyu (hangin). Mula sa hangin ay lumilitaw ang prinsipyo ng anyo (rūpa), at mula roon ay sumisibol ang tejas (apoy). Mula sa apoy ay nalilikha ang prinsipyo ng lasa (rasa).
Verse 19
रसादापस्समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः । गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योन्यच्चराचरम्
Mula sa rasa (lasa) ay sumibol ang āpas (tubig); mula sa tubig na iyon ay lumitaw ang gandha (samyo). Mula sa samyo ay nalikha ang pṛthivī (lupa); at mula sa mga elemento, nahayag ang lahat ng nilalang na gumagalaw at di-gumagalaw.
Verse 20
पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते
Sapagkat sila’y pinamumunuan ng Puruṣa (ang Kataas-taasang Panginoon) at dahil sa mapagkalingang pagsuporta ng Avyakta (ang Di-nahahayag), ang mga prinsipyong iyon—mula sa Mahat hanggang sa mga natatanging elemento—ay nagluwal ng kosmikong itlog (aṇḍa).
Verse 21
तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा । तदंडे सुप्रवृद्धो ऽभूत्क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
Nang sa kaayusang iyon, nang ganap nang maisakatuparan ang bunga (ang mundong mahahayag) at ang mga kasangkapan (mga paraan ng paglikha) ni Brahmā, sa loob ng kosmikong itlog ay sumibol—lubos na ganap—ang “Kṣetrajña” (Nakaaalam ng Bukirin), na nakilala sa pangalang “Brahmā.”
Verse 22
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
Siya nga ang unang May-katawan; kaya Siya’y tinatawag na Puruṣa. Siya ang sinaunang Tagapaglikha ng lahat ng nilalang, umiiral maging bago pa si Brahmā, at nakatindig sa pinakaharapan ng paglikha.
Verse 23
तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा । धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञे ऽभिमानिनः
Ang hayag na sagisag (pratimā) ng Panginoong iyon ay may tanda ng tunay na kaalaman at vairāgya, ang paglayo sa pagkapit. Ang talinong Brahmī—kapangyarihan ng isip na namumuno sa yajña (hain)—ay nagkakaloob ng dharma at aiśvarya, ang banal na kasaganaan.
Verse 24
अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् । वशी विकृत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः
Mula sa avyakta, ang Di-hayag, sumisibol para sa may-katawang iyon ang anumang ninanais ng isip. Ngunit ang indibidwal na sarili ay hindi tunay na makapangyarihan: sa likas nito’y pabagu-bago, binubuo ng tatlong guṇa, at nakasalalay sa mga kalagayan; kaya ito’y napapasailalim sa pagpipigil.
Verse 25
त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्तते । सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्स्वयम्
Hinahati Niya ang Kanyang sariling pagka-Diyos sa tatlo, at kumikilos sa tatlong daigdig; sa tatlong kapangyarihang ito, Siya mismo ang lumilikha, bumabawi (nilulunok), at nagbabantay at namamahala sa lahat.
Verse 26
चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चांतकस्स्मृतः । सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थास्स्वयंभुवः
Sa kalagayang Brahmā, Siya’y inaalala bilang ang Apat-ang-Mukha; at sa kalagayang Kāla (Panahon), Siya’y kilala bilang Antaka, ang Tagapagwakas. Bilang Kosmikong Tao, Siya ang Puruṣa na may Sanlibong Ulo; at bilang Svayambhū, ang Sariling-Isinilang, Siya’y nananahan sa tatlong kalagayan.
Verse 27
सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः । विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ
Sa kalagayang Brahmā, naroon ang sattva at rajas; at sa kalagayang Kāla (Panahon), naroon ang tamas at rajas. Ngunit sa kalagayang Viṣṇu, sattva lamang ang nangingibabaw. Kaya sa Panginoong lumalaganap sa lahat, ang pag-igting ng mga guṇa ay tatluhan ang anyo.
Verse 28
ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि । पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः
Kapag tinanggap Niya ang kalagayang Brahmāhood, iniluluwal Niya ang mga daigdig; kapag tinanggap Niya ang kalagayang Kāla (Panahon), muli rin Niya itong hinihigop pabalik. At kapag nananatili Siya bilang Kataas-taasang Puruṣa, Siya’y lubos na walang pagkakapit. Kaya ang gawain ng Panginoon ay tatluhan.
Verse 29
एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते । चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः
Kaya, sapagkat si Brahmā ay naiiba sa tatlong paraan, siya’y sinasabing binubuo ng tatlong guṇa; at sapagkat nahahati sa apat na paraan, siya’y ipinahahayag bilang “cāturvyūha,” ang apat-na-tiklop na paglalangkap o pag-emanasyon.
Verse 30
आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः । पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः
Sapagkat Siya ang Una, Siya’y inaalala bilang ang Unang-Diyos; sapagkat Siya’y hindi isinilang, Siya’y tinatawag na “Aja” (ang Di-Isinilang). At sapagkat Kanyang iniingatan ang lahat ng nilalang, Siya’y inaalala bilang “Prajāpati” (Panginoon ng mga nilalang).
Verse 31
हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः । गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चाऽपि पर्वताः
Ang ginintuang Bundok Meru ay tila “panlabas na masa/iniwang inunan” ng dakilang Katauhang Kosmiko. Ang mga tubig ng Garbhodaka ay naging mga karagatan, at ang mga bundok ay wari’y mga “lamad” (jarāyu) na pumapalibot dito.
Verse 32
तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् । चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
Sa loob ng Kosmikong Itlog na iyon naroon ang mga daigdig na ito—tunay na ang buong panloob na sansinukob: ang Buwan at ang Araw, kasama ang mga konstelasyon at mga planeta, at gayundin ang Hangin (Vāyu) na laging gumagalaw.
Verse 33
अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् । आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः
Ang panlabas na balát ay nababalutan ng tubig na sampung ulit ang sukat; at ang tubig na iyon naman ay nababalutan sa labas ng apoy, gayundin ay sampung ulit.
Verse 34
तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् । आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्
Ang apoy ay nababalutan sa labas ng hangin na sampung ulit (ang lawak). Ang hangin ay nababalutan ng ākāśa (kalawakan/eter), at ang ākāśa naman ay nababalutan ng simulain na nagsisimula sa mga elemento (bhūtādi).
Verse 35
भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्
Ang mga magagaspang na sangkap ay nababalutan ng Mahat (kosmikong talino), at ang Mahat naman ay nababalutan ng Avyakta (Di-nahahayag). Kaya ang kosmikong itlog (brahmāṇḍa) ay napalilibutan sa labas ng pitong balot na ito.
Verse 36
एतदावृत्त्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः
Kaya, sa pagbalot sa isa’t isa, nananatiling nakatatag ang walong likas na kalikasan (prakṛti)—O pinakadakila sa mga dalawang-ulit na isinilang—bilang mga tagapagganap ng gawain ng paglikha, pag-iingat, at pagkalusaw.
Verse 37
एवं परस्परोत्पन्ना धारयंति परस्परम् । आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु
Kaya nito, sa paglitaw na may pag-asa sa isa’t isa, sila’y nagtataguyod sa isa’t isa. Sa ugnayang ādhāra–ādheya (ang salalayan at ang sinasalalayan), ang iba’t ibang pagbabago ay nananatili sa kani-kaniyang sanhi na nagpapabago.
Verse 38
कूर्मोंगानि यथा पूर्वं प्रसार्य विनियच्छति । विकारांश्च तथा ऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति
Gaya ng pag-unat muna ng pagong sa mga paa’t kamay nito at saka muling pag-urong, gayon din ang Avyakta—ang Di-Nahahayag—ay naglalabas ng mga pagbabago (vikāra) sa paglikha at muling sumisipsip sa mga ito pabalik sa Kanya.
Verse 39
अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते । प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येनुलीयते
Ang buong sansinukob na ito ay sumisilang sa wastong kaayusan mula sa Avyakta—ang Di-Nahahayag. Ngunit pagdating ng panahon ng pralaya (pagkalusaw), ito’y muling nilulon pabalik sa kabaligtarang ayos tungo sa Avyakta ring iyon.
Verse 40
गुणाः कालवशादेव भवंति विषमाः समाः । गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते
Sa ilalim ng pamamahala ni Kāla (Panahon), ang mga guṇa ay nagiging timbang o di-timbang. Kapag nasa pagkakapantay ang mga guṇa, iyon ang laya (pagkalusaw) na dapat maunawaan; kapag nasa di-pagkakapantay, saka sinasabing sumisibol ang sṛṣṭi (paglikha).
Verse 41
तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदंडं घनं महत् । ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते
Ang dakila at siksik na Itlog ng Sansinukob na ito ang sinapupunan (pinagmulan) ni Brahmā. Ito’y ipinahahayag na kṣetra (larangan) ni Brahmā, samantalang si Brahmā ay tinatawag na kṣetrajña, ang nakakabatid sa larangan.
Verse 42
इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः
Alamin na may libo-libo at libo-libong krore ng gayong mga kosmik na itlog (mga sansinukob). Sapagkat ang Pradhāna ay sumasaklaw sa lahat, ang mga ito’y naroroon sa lahat ng dako—pahalang, sa itaas, at sa ibaba.
Verse 43
तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः । सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शंभोस्तु सन्निधिम्
Dito at doon, ang mga Brahmā na may apat na mukha, ang mga Viṣṇu, at ang mga Rudra (Bhava) ay ipinamalas ng Pradhāna. Pagkasilang nila, natamo nila ang banal na paglapit kay Śambhu (Panginoong Śiva).
Verse 44
महेश्वरः परोव्यक्तादंडमव्यक्तसंभवम् । अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे
Si Maheshvara, na higit pa sa Di-nahahayag (Avyakta), ang nagluwal ng Kosmik na Itlog na nagmula sa Di-nahahayag. Mula sa Itlog na iyon isinilang ang Brahmā na sumasaklaw sa lahat, at sa kanya hinubog ang mga daigdig na ito.
Verse 45
अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः । आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य
Kaya nito, ipinaliwanag ko ang unang paglalang—ang unang pag-unlad mula sa Pradhāna—na umuusad nang walang sinadyang pagtutuos. At ang ganap na pagkalusaw sa dulo ng siklo ng sansinukob ay tunay na līlā, ang banal na paglalaro, ng nag-iisang Īśvara lamang.
Verse 46
यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्मा प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः । अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं पुरुषेण युक्तम्
Yaong inaalala bilang di-masusukat na simulain ng sanhi—tinatawag na Brahman, ang Pradhāna (ang sinaunang pinagmulan), ang bukal na pinanggagalingan ng Prakṛti—ay walang simula, walang gitna, at walang wakas, at nagtataglay ng walang-hanggang lakas. Inilalarawan Siya bilang dalisay (puti) at bilang masidhing masigla (pula), at kaisa ng Puruṣa (ang may-malay na prinsipyo).
Verse 47
उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकाल्लोकस्य संतानविवृद्धिहेतून् । अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथांतकाले
Sapagkat nangingibabaw ang rajas at may kapangyarihang lumikha, ito ang nagiging sanhi ng pagpapatuloy ng daigdig at pagdami ng lahi. Sa pasimula, nililikha nito maging ang walong pagbabago (vikāra), at sa wakas ng panahon ay gayon din nitong nilulon at muling sinisipsip ang mga iyon.
Verse 48
प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः । तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य
Ang pagpapatuloy at muling pag-iral ng pagkilos ng lahat ng mga sanhi na naitatag sa loob ng Prakṛti—ang buong prosesong ito ay nagaganap sa pamamagitan lamang ng isang saṅkalpa, ang kalooban ni Maheśvara, na ang kapangyarihan ay lampas sa saklaw ng materya (aprakṛta).
A doctrinal cosmogonic account: from avyakta and subsequent evolutes (e.g., buddhi), the three deities—Rudra, Viṣṇu, and Brahmā—arise as causal administrators, and Maheśvara assigns them the distinct cosmic functions of creation, protection, and dissolution across cycles.
The chapter aligns Sāṃkhya-like categories (avyakta, buddhi, vikāra, guṇas) with a Shaiva theism in which Maheśvara is both beyond the guṇas and the inner self of prakṛti–puruṣa, making cosmology a revelation of non-competitive, unitary divine causality.
Maheśvara is presented as guṇatrayātīta, as caturvyūha, as the source of universal pervasion and unobstructed śakti, and as the līlā-kartṛ (playful author) behind the world-process, while the Trimūrti are highlighted as mutually sustaining functional manifestations.