Shloka 48

प्रहस्तवधः

The Slaying of Prahasta

Devanagari script

उल्लिखन्तौसुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।सिंहशार्दूलसदृशौसिंहशार्दूलचेष्टितौ ।।।।विक्रान्तविजयौवीरौसमरेष्न्विवर्तिनौ ।काङ्क्षमाणौयशःप्राप्तुंवृत्रवासवयोस्सह ।।।।

Transliteration

ullikhantau sutīkṣṇābhir daṃṣṭrābhir itaretaram |

siṃhaśārdūlasadṛśau siṃhaśārdūlaceṣṭitau || 6.58.48 ||

vikrāntavijayau vīrau samareṣv anivartinau |

kāṅkṣamāṇau yaśaḥ prāptuṃ vṛtravāsavayoḥ saha || 6.58.49 ||

Translation

Sa paglalapa sa isa't isa gamit ang matatalim na pangil, sila ay kumilos na parang leon at tigre. Pareho silang mga bayani ng napatunayang tagumpay, hindi kailanman umaatras sa laban, at naghahangad ng katanyagan tulad nina Vṛtra at Vāsava.

Word by Word

• उल्लिखन्तौ: tearing/scratching
• उल्लिखन्तौ: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: उद्-लिख् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकर्तरि कृदन्तः (Present Active Participle), पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्; विशेषणम् (of the two warriors)

• सुतीक्ष्णाभिः: very sharp
• सुतीक्ष्णाभिः: करण-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: सु-तीक्ष्ण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्; विशेषणम् (of दंष्ट्राभिः)

• दंष्ट्राभिः: with (their) fangs/teeth
• दंष्ट्राभिः: करणम्
• Type: Noun
• Root: दंष्ट्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्

• इतरेतरम्: each other
• इतरेतरम्: क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable
• Root: इतरेतर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; परस्परवाचक (reciprocal adverb)

• सिंहशार्दूलसदृशौ: like a lion and a tiger
• सिंहशार्दूलसदृशौ: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: सिंह (प्रातिपदिक) + शार्दूल (प्रातिपदिक) + सदृश (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्वपूर्वपदसमासः (siṃha-śārdūla) + कर्मधारय (sadṛśa), पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्; विशेषणम्

• सिंहशार्दूलचेष्टितौ: acting like lion and tiger
• सिंहशार्दूलचेष्टितौ: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: सिंह (प्रातिपदिक) + शार्दूल (प्रातिपदिक) + चेष्टित (कृदन्त from √चेष्ट्)
• Form: द्वन्द्वपूर्वपदसमासः (siṃha-śārdūla) + तत्पुरुष/कर्मधारय (ceṣṭita), पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्; विशेषणम्

• विक्रान्तविजयौ: valiant and victorious
• विक्रान्तविजयौ: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: विक्रान्त (कृदन्त from वि-√क्रम्) + विजय (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयः (vikrāntaś ca vijayaś ca), पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्; विशेषणम्

• वीरौ: two heroes
• वीरौ: कर्ता
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्

• समरेषु: in battles
• समरेषु: अधिकरणम्
• Type: Noun
• Root: समर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सप्तमी, बहुवचनम्

• अनिवर्तिनौ: not turning back
• अनिवर्तिनौ: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: अ-नि-√वृत् (धातु) + इनि (प्रातिपदिक-निर्माण)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्; विशेषणम्; नञ्-पूर्वकः (non-retreating)

• काङ्क्षमाणौ: desiring
• काङ्क्षमाणौ: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: काङ्क्ष् (धातु) + शानच् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकर्तरि कृदन्तः (Present Middle Participle/शानच्), पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्; विशेषणम्

• यशः: fame
• यशः: कर्म
• Type: Noun
• Root: यशस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्

• प्राप्तुम्: to obtain
• प्राप्तुम्: प्रयोजनम्
• Type: Verb
• Root: प्र-आप् (धातु) + तुमुन्
• Form: तुमुनन्तः (Infinitive), अव्ययवत्; प्रयोजनार्थकः

• वृत्रवासवयोः: of Vritra and Vasava (Indra)
• वृत्रवासवयोः: सम्बन्ध (Genitive comparison/allusion)
• Type: Noun
• Root: वृत्र (प्रातिपदिक) + वासव (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्वसमासः (vṛtra-vāsava), पुंलिङ्गः, षष्ठी, द्विवचनम्

• सह: together/like
• सह: सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; सहार्थक (with/together; here: in comparison)

Context

Tearing up each other with exceedingly sharp teeth they were behaving like a lion and tiger. They had won many wars and never turned back in war. They were heroes like Vrta and Indra desiring to conquer and attain fame.

Characters & Entities

• Nīla
• Prahastha
• Vṛtra
• Vāsava (Indra)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse highlights the human drive for fame (yaśas) in war; the dharmic lesson is that valor becomes truly worthy only when fame is sought as a byproduct of righteous duty, not as the primary aim.

What is the narrative situation?

The duel reaches savage intensity; the combatants are compared to predatory beasts and to the mythic clash of Vṛtra and Indra.

Which character virtue is emphasized?

Unyielding bravery (anivartitva) and battle-prowess in both Nīla and Prahastha.