Ramayana — Sundara Kanda, Sarga 66, Shloka 9

चूडामणि

दर्शनम् — Rama Receives Sita’s Token and Questions Hanuman

Devanagari script

इतस्तु किं दुःखतरं यदिमं वारिसम्भवम्।मणिं पश्यामि सौमित्रे वैदेहीमागतां विना।।।।

Transliteration

itastu kiṃ duḥkhataraṃ yad imaṃ vārisambhavam |

maṇiṃ paśyāmi saumitre vaidehīm āgatāṃ vinā ||

Translation

O Saumitri, ano pa ang higit na masakit kaysa rito—na nakikita ko ang hiyas na isinilang sa tubig, ngunit hindi ko nakikita si Vaidehi na nagbalik?

Word by Word

• इतः: than this/from this
• इतः: Avyaya (अव्यय-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इतस् (अव्यय)
• Form: देश/कारणवाचक अव्यय (from this/than this)

• तु: but
• तु: Avyaya (अव्यय-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: समुच्चय/विरोधसूचक निपात (but/indeed)

• किम्: what?
• किम्: Karta/Predicate (कर्ता/प्रश्न)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; प्रश्नार्थक

• दुःखतरम्: more sorrowful
• दुःखतरम्: Predicate (विशेष्य-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दुःख (प्रातिपदिक) + तरप् (तुलनात्मक प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तुलनात्मक (comparative)

• यत्: that (because)
• यत्: Hetu/Relation (हेतु/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative)

• इमम्: this
• इमम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• वारिसम्भवम्: water-born
• वारिसम्भवम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वारि + सम्भव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘arisen from water’

• मणिम्: jewel
• मणिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Acc), एकवचन

• पश्यामि: I see
• पश्यामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्, उत्तमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• सौमित्रे: O Saumitri
• सौमित्रे: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सौमित्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Voc), एकवचन

• वैदेहीम्: Vaidehi (Sita)
• वैदेहीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वैदेही (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (Acc), एकवचन

• आगताम्: arrived
• आगताम्: Karma-predicative (कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ + गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘come/arrived’

• विना: without
• विना: Apadana/Separation (अपादान)
• Type: Indeclinable
• Root: विना (अव्यय)
• Form: अव्यय, वियोग/अभाव (without); द्वितीयासह (governs Acc)

Context

"O Saumitri! I see this jewel born (formed) under water but not her. What can be more sorrowful to me?

Characters & Entities

• Lakshmana (Saumitri)
• Sita (Vaidehi)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma permits sorrow without abandoning duty: Rama’s grief is real, yet it is expressed within the bounds of truth and continued resolve.

What is the narrative situation?

Rama laments that a token has arrived, but Sita herself has not yet been brought back.

Which character virtue is emphasized?

Loyalty and steadfastness—Rama’s pain highlights the depth of his commitment to restore justice by rescuing Sita.