Sarga 51

Verse 1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमत:।हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपा:।।।।गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभ:।रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागत:।।।।

Nang marinig ang mga salita ng marunong na si Viśvāmitra, si Śatānanda—ang panganay na anak ni Gautama, dakilang asceta na kumikislap ang ningning dahil sa tapas—ay nangilabot sa tuwa; at sa pagtanaw pa lamang kay Rāma, siya’y napasok ng malalim na pagkamangha.

Verse 2

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमत:।हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपा:।।1.51.1।।गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभ:।रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागत:।।1.51.2।।

Si Śatānanda, panganay na anak ni Gautama, na kumikislap sa liwanag na isinilang sa tapasya, ay napuspos ng sukdulang pagkamangha sa pagtanaw pa lamang kay Rāma.

Verse 3

स तौ निषण्णौ सम्प्रेक्ष्य सुखासीनौ नृपात्मजौ।शतानन्दो मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथामब्रवीत्।।।।

Nang makita ni Śatānanda ang dalawang prinsipe na nakaupo sa tabi, payapa at maginhawa, saka niya kinausap si Viśvāmitra, ang pinakadakila sa mga muni.

Verse 4

अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी।दर्शिता राजपुत्राय तपो दीर्घमुपागता।।।।

O tigre sa mga muni, naipakita mo ba sa prinsipe ang aking bantog na ina, na matagal nang nagsasagawa ng tapas (mahigpit na pag-aayuno at pagninilay)?

Verse 5

अपि रामे महातेजा मम माता यशस्विनी।वन्यैरुपाहरत्पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम्।।।।

O dakila, ang aking marangal na ina ba ay naghandog ng pagsamba kay Rāma—karapat-dapat sambahin ng lahat ng may katawan—sa pamamagitan ng mga handog na mula sa gubat?

Verse 6

अपि रामाय कथितं यथावृत्तं पुरातनम्।मम मातुर्महातेजो दैवेन दुरनुष्ठितम्।।।।

O dakilang-loob, naisalaysay ba kay Rāma ang sinaunang pangyayari ayon sa tunay na naganap—kung paanong dahil sa pagkakasala ng isang diyos, ang aking ina ay labis na napinsala?

Verse 7

अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम सङ्गता।मम माता मुनिश्रेष्ठ रामसन्दर्शनादित:।।।।

O Kauśika, nawa’y mapasa iyo ang kabutihan. O pinakadakila sa mga muni—muli bang nakapiling ng aking ina ang aking ama, bunga ng pagtanaw niya kay Rāma?

Verse 8

अपि मे गुरुणा राम: पूजित: कुशिकात्मज।इहागतो महातेजा: पूजां प्राप्तो महात्मन:।।।।

O anak ni Kuśika, si Rāma ba’y nararapat na pinarangalan ng aking ama? At nang dumating dito ang lubhang maningning na Rāma, siya rin ba’y naghandog ng paggalang sa aking marangal na ama?

Verse 9

अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज ।इहाऽगतेन रामेण प्रयतेनाभिवादित:।।।।

O anak ni Kuśika, nang dumating dito si Rāma—mapagpigil at deboto—binati ba niya ang aking ama nang may paggalang, sa payapang kalooban?

Verse 10

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनि:।प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।।।।

Nang marinig ang kanyang mga salita, ang dakilang muni na si Viśvāmitra—dalubhasa sa pananalita—ay sumagot kay Śatānanda, na siya man ay bihasa sa mga salita.

Verse 11

नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया।सङ्गता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका।।।।

“O pinakadakila sa mga muni, wala akong pinabayaan: ang dapat gawin ay nagawa ko. Ang asawa ng muni ay muling naibalik sa muni—gaya ni Reṇukā na muling nakapiling ang Bhārgava (Jamadagni).”

Verse 12

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य भाषितम् ।शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत्।।।।

Nang marinig ang mga salitang winika ni Viśvāmitra, ang maningning na Śatānanda ay nagsalita ng ganitong pananalita kay Rāma.

Verse 13

स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम्।।।।

“Maligayang pagdating sa iyo, O pinakadakila sa mga tao, O Rāghava. Sa mabuting kapalaran ay dumating ka, na pinangungunahan ng di-matatalong dakilang ṛṣi na si Viśvāmitra.”

Verse 14

अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरतुलप्रभ:।विश्वामित्रो महातेजा वेत्स्येनं परमां गतिम्।।।।

“Di-masayod ang mga gawa at sa pamamagitan ng matinding tapas ay naging Brahmarṣi ang lubhang maningning na si Viśvāmitra, na walang kapantay ang liwanag. Kilalanin mo siya bilang pinakamataas na kanlungan at sukdulang hantungan.”

Verse 15

नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन।गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तप:।।।।

“O Rāma, wala nang higit pang mapalad kaysa sa iyo sa daigdig: ang anak ni Kuśika ang iyong tagapagtanggol—yaong nagsagawa ng dakilang tapas.”

Verse 16

श्रूयतां चाभिधास्यामि कौशिकस्य महात्मन:।यथा बलं यथा वृत्तं तन्मे निगदत: श्रुणु।।।।

“Makinig ka ngayon; isasalaysay ko ang tungkol sa dakilang anak ni Kuśika—kung gaano ang kanyang lakas at ang landas ng kanyang buhay. Dinggin mo habang aking iniuulat.”

Verse 17

राजाऽभूदेष धर्मात्मा दीर्घकालमरिन्दम:।धर्मज्ञ: कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रत:।।।।

Sa mahabaging haring ito ay naghari nang mahabang panahon—matuwid ang kalooban, manlulupig ng mga kaaway; batid ang Dharma, sanay sa karunungan, at laging nakatuon sa kapakanan ng kanyang mga nasasakupan.

Verse 18

प्रजापतिसुतश्चासीत्कुशो नाम महीपति:।कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभस्सुधार्मिक:।।।।

May isang haring nagngangalang Kuśa, anak ni Prajāpati. Ang anak ni Kuśa ay si Kuśanābha—makapangyarihan sa lakas at matatag sa katuwiran.

Verse 19

कुशनाभसुतस्त्वासीद्गाधिरित्येव विश्रृत:।गाधे: पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।।।।

Ang anak ni Kuśanābha ay bantog sa pangalang Gādhi. At ang anak ni Gādhi ay si Viśvāmitra—ang dakilang muni, nagliliwanag sa dakilang espirituwal na ningning.

Verse 20

विश्वामित्रो महातेजा: पालयामास मेदिनीम्।बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत्।।।।

Si Viśvāmitra, nagliliwanag sa dakilang sigla, ay nag-ingat at nagprotekta sa daigdig; bilang hari, pinamahalaan niya ang kaharian sa loob ng maraming libong taon.

Verse 21

कदाचित्तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम्।अक्षौहीणीपरिवृत: परिचक्राम मेदिनीम्।।।।

Minsan, ang haring makapangyarihan at maningning ay tinipon ang kaniyang hukbo; napaliligiran ng isang akṣauhiṇī na sandatahang-lakas, nilibot niya ang daigdig sa maharlikang paglalakbay.

Verse 22

नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।।।

O Rāma, habang siya’y dumaraan sa mga lungsod at mga kahariang may mga lalawigan, sa mga ilog at gayundin sa mga bundok, at sunod-sunod na dinadalaw ang mga āśrama, sa wakas ay narating niya ang banal na pook-āśrama ni Vasiṣṭha. Hitik iyon sa sari-saring punò, punô ng iba’t ibang pangkat ng mga hayop, at dinadalaw ng mga Siddha at Cāraṇa. Pinagniningning ng pagdalo ng mga Deva, Dānava, Gandharva at Kinnara; napupuno ng maaamong usa at pinupuntahan ng mga kawan ng ibon. Siksik sa mga pangkat ng Brahmarṣi at pinaglilingkuran ng mga Devarṣi, at ng mga dakilang kaluluwang ganap sa tapas—nagniningas na wari’y apoy. Naroon ang mga ascetic na nabubuhay sa tubig o sa hangin; ang iba’y kumakain ng nalaglag na dahon; ang iba nama’y sa prutas at ugat—mapagpigil, nagtagumpay sa galit, at naghari sa mga pandama. Ang mga ṛṣi gaya ng Vālakhilya, nakatuon sa japa at homa, at ang iba pang Vaikhānasa, ay nagpaganda rito sa lahat ng panig.

Verse 23

नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।

Narating niya ang pook ng āśrama ni Vasiṣṭha, na siksik sa sari-saring punò, punô ng mga kawan ng iba’t ibang hayop, at dinadalaw ng mga siddha at cāraṇa.

Verse 24

नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।

Ito’y pinalamutian ng mga deva, dānava, gandharva, at kinnara; napupuno ng maaamo at payapang usa, at dinadalaw ng mga pangkat ng dvija—lalo na ng mga ibon.

Verse 25

नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।

Siksik ito sa mga pangkat ng brahmarṣi at dinadalaw ng mga hanay ng devarṣi; pinaliliwanag ito ng mga dakilang kaluluwang ganap sa tapas, na nagniningning na tila apoy.

Verse 26

नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।

Sa lahat ng dako’y pinalilibutan ito ng mga tapasvin: may nabubuhay sa tubig lamang, may sa hangin; may kumakain ng nalaglag na dahon, ang iba’y prutas at ugat—mapagpigil, nagwagi sa galit, at naghari sa kanilang mga pandama.

Verse 27

नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।

Sa lahat ng dako’y lalo itong nagningning, pinalamutian ng mga rishi—ng mga Vālakhilya na tapat sa japa at homa, at ng iba pang mga Vaikhānasa—kaya’t ang buong āśrama’y kumislap sa bawat panig.

Verse 28

वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम्।ददर्श जयतां श्रेष्ठो विश्वामित्रो महाबल:।।।।

Namasdan ng makapangyarihang Viśvāmitra—pinakamainam sa mga mananagumpay—ang āśrama ni Vasiṣṭha, na wari’y isa pang Brahmaloka.