Valmiki Ramayana 2.86.3 — Ayodhya Kanda, Sarga 86, Shloka 3

लक्ष्मणगुणवर्णनम्

Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony

Devanagari script

इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता।प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन।।।।

Transliteration

iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadartham upakalpitā |

pratyāśvasihi śeṣv āsyāṃ sukhaṃ rāghavanandana ||

Translation

“Kaibigan kong mahal, ang komportableng higaan na ito’y inihanda para sa iyo. Magpahinga ka, O kagalakan ng angkan ng Raghu; humiga rito at mamahinga nang payapa.”

Word by Word

• इयम्: this
• इयम्: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/निर्देश), एकवचन

• तात: dear one
• तात: सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: तात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन

• सुखा: comfortable
• सुखा: विशेषण (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुख (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्—शय्या

• शय्या: bed, couch
• शय्या: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शय्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• त्वदर्थम्: for your sake
• त्वदर्थम्: प्रयोजन (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: त्वद्-अर्थ (प्रातिपदिक; त्वद् + अर्थ)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (उद्देश्य), एकवचन; तत्पुरुषः—त्वदर्थम् ‘for your sake’

• उपकल्पिता: has been prepared
• उपकल्पिता: क्रिया (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप-कल्प् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्तः (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘arranged/prepared’

• प्रत्याश्वसि: be reassured
• प्रत्याश्वसि: क्रिया (Imperative/आज्ञा)
• Type: Verb
• Root: प्रति-आ-श्वस् (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ/Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• हि: indeed
• हि: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle) हेत्वर्थ/बलार्थ

• शेष्व: lie down
• शेष्व: क्रिया (Imperative/आज्ञा)
• Type: Verb
• Root: शी (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ/Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; रूपम्—शे + स्व (आत्मनेपद-आज्ञा)

• अस्याम्: on this (bed)
• अस्याम्: अधिकरण (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण/Locative), एकवचन

• सुखम्: comfortably, peacefully
• सुखम्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सुख (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-प्रायः क्रियाविशेषणरूपेण (adverbial accusative)

• राघवनन्दन: O delight of the Raghus
• राघवनन्दन: सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राघव-नन्दन (प्रातिपदिक; राघव + नन्दन)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; तत्पुरुषः—राघवस्य नन्दनः ‘delight/son of Raghu-line’

Context

I spoke to the virtuous Lakshmana, who was holding arrows, bow and sword in his hand and keeping awake completely for the protection of his brother.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Raghu lineage (Rāghava)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is shown as hospitality and considerate care: offering rest and reassurance to a weary protector is a righteous act of service.

What is the narrative situation?

During the halt by the river, Guha arranges a resting place and urges Lakṣmaṇa to sleep without anxiety.

Which character virtue is emphasized?

Guha’s generosity and respectful service (atithi-dharma), paired with sensitivity to the other’s fatigue.