Adhyaya 37

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । तदद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वा च रघुनंदनः । गौरवाद्विस्मयाच्चापि भूयः प्रष्टुं प्रचक्रमे

Sinabi ni Pulastya: Nang marinig ni Raghunandana ang mga salitang yaong lubhang kagila-gilalas, dahil sa paggalang at pagkamangha, muli siyang nagsimulang magtanong pa.

Verse 2

राम उवाच । भगवंस्तद्वनं घोरं यत्रासौ तप्तवांस्तपः । श्वेतो वैदर्भको राजा तदद्भुतमभूत्कथं

Sinabi ni Rāma: “O Mapalad na Panginoon, paano naganap ang kahanga-hangang pangyayaring iyon—tungkol sa kakila-kilabot na gubat na yaon, kung saan nagpakasakit sa tapas ang haring si Śveta ng Vidarbha?”

Verse 3

विषमं तद्वनं राजा शून्यं मृगविवर्जितं । प्रविष्टस्तप आस्थातुं कथं वद महामुने

Mabagsik at masukal ang gubat na iyon, O Hari—tiwangwang at walang mga usa. Paano siya pumasok doon at nagsagawa ng tapas? Isalaysay mo, O dakilang muni.

Verse 4

समंताद्योजनशतं निर्मनुष्यमभूत्कथं । भवान्कथं प्रविष्टस्तद्येन कार्येण तद्वद

Paano naging walang tao ang buong lupain—na umaabot ng sandaang yojana sa bawat panig? At paano ka pumasok doon? Sabihin mo: sa anong layunin ka naparito?

Verse 5

अगस्त्य उवाच । पुरा कृतयुगे राजा मनुर्दंडधरः प्रभुः । तस्य पुत्रोथ नाम्नासीदिक्ष्वाकुरमितद्युतिः

Sinabi ni Agastya: Noong unang panahon, sa Kṛta Yuga, may haring si Manu, ang makapangyarihang tagapagdala ng pamalo ng katarungan. Ang kanyang anak ay si Ikṣvāku, bantog sa pangalan, na may di-masukat na ningning.

Verse 6

तं पुत्रं पूर्वजं राज्ये निक्षिप्य भुविसंमतम् । पृथिव्यां राजवंशानां भव राजेत्युवाच ह

Nang mailuklok niya sa trono ang panganay na anak—na sinang-ayunan ng bayan—ay sinabi niya: “Maghari ka sa lupa, maging hari ng mga angkan ng mga rajá.”

Verse 7

तथेति च प्रतिज्ञातं पितुः पुत्रेण राघव । ततःपरमसंहृष्टः पुनस्तं प्रत्यभाषत

“Gayon nga,” ang pangako ng anak sa ama, O Rāghava. Pagkaraan, lubhang nagalak siya at muling nagsalita sa kanya bilang tugon.

Verse 8

प्रीतोस्मि परमोदार कर्मणा ते न संशयः । दंडेन च प्रजा रक्ष न च दंडमकारणम्

Ako’y nalulugod, O pinakadakila at mapagbigay; walang alinlangan sa iyong asal. Ingatan mo ang mga nasasakupan sa makatarungang parusa, ngunit huwag magparusa nang walang dahilan.

Verse 9

अपराधिषु यो दंडः पात्यते मानवैरिह । स दंडो विधिवन्मुक्तः स्वर्गं नयति पार्थिवम्

Ang parusang ipinapataw ng mga tao rito sa mga nagkasala—kapag ito’y ibinibigay at iniaalis ayon sa wastong tuntunin—ang gayong parusa ang nagdadala sa hari sa langit.

Verse 10

तस्माद्दण्डे महाबाहो यत्नवान्भव पुत्रक । धर्मस्ते परमो लोके कृत एवं भविष्यति

Kaya nga, O makapangyarihang bisig, anak ko, maging masikap ka sa paggamit ng makatuwirang parusa. Sa gayong pagkakatatag, ang iyong dharma’y magiging kataas-taasan sa daigdig—at tunay ngang magkakagayon.

Verse 11

इति तं बहुसंदिश्य मनुः पुत्रं समाधिना । जगाम त्रिदिवं हृष्टो ब्रह्मलोकमनुत्तमम्

Sa gayon, matapos paulit-ulit na payuhan ang kaniyang anak nang may payapang pagninilay, si Manu—nagagalak—ay lumisan patungo sa mga langit, sa walang kapantay na daigdig ni Brahmā, ang Brahmaloka.

Verse 12

जनयिष्ये कथं पुत्रानिति चिंतापरोऽभवत् । कर्मभिर्बहुभिस्तैस्तैस्ससुतैस्संयुतोऽभवत्

Iniisip niya, “Paano ako magkakaanak na mga lalaki?”, siya’y nalubog sa balisang pagninilay. Pagkaraan, sa pagsasagawa ng sari-saring maraming ritwal at gawaing-dharma, siya’y pinagkalooban ng mga anak.

Verse 13

तोषयामास पुत्रैस्स पितॄन्देवसुतोपमैः । सर्वेषामुत्तमस्तेषां कनीयान्रघुनंदन

Sa pamamagitan ng kaniyang mga anak—na tulad ng mga anak ng mga diyos—pinasiyahan niya ang mga ninuno. Sa kanilang lahat, ang bunso, O ligaya ng angkan ni Raghu, ang siyang pinakadakila.

Verse 14

शूरश्च कृतविद्यश्च गुरुश्च जनपूजया । नाम तस्याथ दंडेति पिता चक्रे स बुद्धिमान्

Siya’y matapang, bihasa sa kaalaman, at dahil sa paggalang ng bayan ay itinuring na guro. Kaya’t ang kaniyang marunong na ama ay ipinangalan sa kaniya ang “Daṇḍa.”

Verse 15

भविष्यद्दण्डपतनं शरीरे तस्य वीक्ष्य च । संपश्यमानस्तं दोषं घोरं पुत्रस्य राघव

O Rāghava, nang makita sa kaniyang katawan ang nalalapit na pagbagsak ng parusa, at mamalas ang kakila-kilabot na kapintasan ng anak, siya’y nabagabag nang labis.

Verse 16

स विंध्यनीलयोर्मध्ये राज्यमस्य ददौ प्रभुः । स दंडस्तत्र राजाभूद्रम्ये पर्वतमूर्द्धनि

Ipinagkaloob ng Panginoon sa kanya ang isang kaharian sa pagitan ng Vindhya at Nīla. Doon, sa kaaya-ayang tuktok ng bundok, si Daṇḍa ay naging hari.

Verse 17

पुरं चाप्रतिमं तेन निवेशाय तथा कृतम् । नाम तस्य पुरस्याथ मधुमत्तमिति स्वयम्

Nagtayo rin siya ng isang lungsod na walang kapantay upang tirhan; at siya mismo ang nagbigay rito ng pangalang “Madhumattama.”

Verse 18

तथादेशेन संपन्नः शूरो वासमथाकरोत् । एवं राजा स तद्राज्यं चकार सपुरोहितः

Sa gayong utos na nagbigay-lakas sa kanya, ang magiting ay nagtatag ng kanyang tahanan. Sa ganitong paraan, ang haring iyon—kasama ang kanyang purohita—ay namahala sa kaharian.

Verse 19

प्रहृष्ट सुप्रजाकीर्णं देवराजो यथा दिवि । ततः स दंडः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम्

Masaya at punô ng mabubuting nasasakupan—gaya ni Indra sa langit sa piling ng mga diyos—ganyan, O Kakutstha, tumagal ang paghaharing iyon sa maraming sampung libong taon.

Verse 20

अकारयत्तु धर्मात्मा राज्यं निहतकंटकं । अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम्

Ang matuwid na hari ay ipinamahala ang kanyang kaharian upang maging malaya sa mga tinik ng kapighatian. At nang dumating ang isang panahon, ang hari ay nagtungo sa ashram ni Bhārgava.

Verse 21

रमणीयमुपाक्रामच्चैत्रमासे मनोरमे । तत्र भार्गवकन्यां तु रूपेणाप्रतिमां भुवि

Sa kaaya-aya sa buwang Caitra, nagsimula ang isang kaibig-ibig na panahon; doon lumitaw ang dalagang Bhārgava, walang kapantay ang ganda sa buong daigdig.

Verse 22

विचरंतीं वनोद्देशे दंडोऽपश्यदनुत्तमाम् । उत्तुंगपीवरीं श्यामां चंद्राभवदनां शुभाम्

Habang siya’y naglalakad sa isang bahagi ng gubat, nakita ni Daṇḍa ang walang kapantay na mapalad na babae—matangkad, may ganap na hubog, maitim ang kutis, at ang mukha’y nagniningning na parang buwan.

Verse 23

सुनासां चारुसर्वांगीं पीनोन्नतपयोधराम् । मध्ये क्षामां च विस्तीर्णां दृष्ट्वा तां कुरुते मुदम्

Nang makita niya siya—maganda ang ilong, marikit ang bawat sangkap, may ganap at nakaangat na dibdib, payat sa baywang ngunit maluwang ang balakang—napuno siya ng galak.

Verse 24

एकवस्त्रां वने चैकां प्रथमे यौवने स्थिताम् । स तां दृष्ट्वात्वधर्मेण अनंगशरपीडितः

Nakita niya siyang nag-iisa sa gubat, nakasuot ng iisang kasuotan, nakatayo sa unang pamumukadkad ng kabataan; at sa pagkakita, siya’y pinahirapan ng mga palaso ni Kāma at, dahil sa adharmá, gumawa ng masama.

Verse 25

अभिगम्य सुविश्रांतां कन्यां वचनमब्रवीत् । कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य चासि सुशोभने

Lumapit siya sa dalagang payapang nagpapahinga at nagsalita: “Saan ka nagmula, O may magandang balakang? At kaninong anak ka, O marikit?”

Verse 26

पीडतोहमनंगेन पृच्छामि त्वां सुशोभने । त्वया मेऽपहृतं चित्तं दर्शनादेव सुंदरि

Pinahihirapan ako ni Anaṅga, ang diyos ng pag-ibig; kaya nagtatanong ako sa iyo, O pinakamaningning. Ninakaw mo ang aking puso, O marikit, sa isang sulyap mo pa lamang.

Verse 27

इदं ते वदनं रम्यं मुनीनां चित्तहारकम् । यद्यहं न लभे भोक्तुं मृतं मामवधारय

Ang mukha mo’y napakagiliw, umaagaw ng puso maging ng mga muni. Kung hindi ko ito makamtang malasap, ituring mo akong patay na.

Verse 28

त्वया हृता मम प्राणा मां जीवय सुलोचने । दासोस्मि ते वरारोहे भक्तं मां भज शोभने

Ninakaw mo ang aking hininga ng buhay; O may magagandang mata, buhayin mo ako. Ako’y alipin mo, O marikit na may marangal na balakang—tanggapin mo akong deboto at pagpalain, O kaibig-ibig.

Verse 29

तस्यैवं तु ब्रुवाणस्य मदोन्मत्तस्य कामिनः । भार्गवी प्रत्युवाचेदं वचः सविनयं नृपम्

Habang siya’y nagsasalita nang gayon—lasing sa kapalaluan at udyok ng pagnanasa—si Bhārgavī ay sumagot sa hari ng magalang na pananalita.

Verse 30

भार्गवस्य सुतां विद्धि शुक्रस्याक्लिष्टकर्मणः । अरजां नाम राजेंद्र ज्येष्ठामाश्रमवासिनः

Alamin mo: siya ang anak ni Bhṛgu—ni Śukra na ang mga gawa’y di nababagabag. O hari ng mga hari, ang pangalan niya’y Arajā, ang panganay sa mga naninirahan sa ashram.

Verse 31

शुक्रः पिता मे राजेंद्र त्वं च शिष्यो महात्मनः । धर्मतो भगिनी चाहं भवामि नृपनंदन

O hari, si Śukra ang aking ama, at ikaw ay alagad ng dakilang kaluluwang iyon; kaya ayon sa dharma, ako’y kapatid mong babae, O anak ng hari.

Verse 32

एवंविधं वचो वक्तुं न त्वमर्हसि पार्थिव । अन्येभ्योपि सुदुष्टेभ्यो रक्ष्या चाहं सदा त्वया

O hari, hindi mo nararapat bigkasin ang gayong mga salita. Maging laban sa ibang lubhang masasama, ako’y dapat mong ipagtanggol—lagi—ikaw.

Verse 33

क्रोधनो मे पिता रौद्रो भस्मत्वं त्वां समानयेत् । अथवा राजधर्मेणासंबंधं कुरुषे बलात्

Mabangis at madaling magalit ang aking ama; sa kanyang poot, maaari ka niyang gawing abo. Kung hindi man, ayon sa rajadharma, mapuputol nang sapilitan ang ugnayan mo sa akin.

Verse 34

पितरं याचयस्व त्वं धर्मदृष्टेन कर्मणा । वरयस्व नृपश्रेष्ठ पितरं मे महाद्युतिम्

Dapat mong pakiusapan ang aking ama sa gawang nakatuon sa dharma. O pinakadakila sa mga hari, hingin mong biyaya ang aking amang maningning sa dakilang liwanag.

Verse 35

अन्यथा विपुलं दुःखं तव घोरं भवेद्ध्रुवम् । क्रुद्धो हि मे पिता सर्वं त्रैलोक्यमभिनिर्दहेत्

Kung hindi, tiyak na daranas ka ng napakalaki at kakila-kilabot na pagdurusa. Sapagkat kapag nagalit ang aking ama, masusunog niya ang buong tatlong daigdig.

Verse 36

ततोऽशुभं महाघोरं श्रुत्वा दंडः सुदारुणम् । प्रत्युवाच मदोन्मत्तः शिरसाभिनतः पुनः

Pagkarinig sa napakasamang parusa, ang lalaking lasing sa kapalaluan ay sumagot muli habang nakayuko bilang paggalang.

Verse 37

प्रसादं कुरु सुश्रोणि कामोन्मत्तस्य कामिनि । त्वया रुद्धा मम प्राणा विशीर्यंति शुभानने

Ipakita mo sa akin ang iyong pabor, O mahal na may magandang balakang. Ang aking hininga ay napipigil dahil sa iyo, O may mapalad na mukha.

Verse 38

त्वां प्राप्य वैरं मेऽत्रास्तु वधो वापि महत्तरः । भक्तं भजस्व मां भीरु त्वयि भक्तिर्हि मे परा

Ngayong natagpuan na kita, hayaang magwakas dito ang aking alitan, kahit ito ay humantong sa aking kamatayan. O mahiyain, ibaling mo sa akin ang iyong debosyon.

Verse 39

एवमुक्त्वा तु तां कन्यां बलात्संगृह्य बाहुना । अन्येन राज्ञा हस्तेन विवस्त्रा सा तथा कृता

Matapos magsalita ng ganito, hinawakan ng hari ang dalaga sa braso nang may puwersa; at sa kabilang kamay ay inalisan siya ng saplot.

Verse 40

अंगमंगे समाश्लेष्य मुखे चैव मुखं कृतम् । विस्फुरंतीं यथाकामं मैथुनायोपचक्रमे

Niyakap ang bawat bahagi ng katawan at idinikit ang bibig sa kanyang bibig, sinimulan niya ang pakikipagtalik ayon sa kanyang nais, habang siya ay nanginginig.

Verse 41

तमनर्थं महाघोरं दंडः कृत्वा सुदारुणम् । नगरं स्वं जगामाशु मदोन्मत्त इव द्विपः

Matapos ipataw sa masamang yaon ang napakabagsik at kakila-kilabot na parusa, agad siyang nagbalik sa sariling lungsod—gaya ng elepanteng lasing sa pagkamayabang, nagngangalit sa rut.

Verse 42

भार्गवी रुदती दीना आश्रमस्याविदूरतः । प्रत्यपालयदुद्विग्ना पितरं देवसम्मितम्

Si Bhārgavī, abang-aba at lumuluha, ay nanatili sa di-kalayuan ng āśrama; balisang naghihintay sa kanyang ama, na iginagalang na tila isang diyos.

Verse 43

स मुहूर्तादुपस्पृश्य देवर्षिरमितद्युतिः । स्वमाश्रमं शिष्यवृतं क्षुधार्तः सन्यवर्तत

Pagkaraan, ang banal na ṛṣi na may di-masukat na kaningningan, matapos magsagawa ng ācamana sa sandali, ay nagbalik sa sariling āśrama, napaliligiran ng mga alagad, at pinahihirapan ng gutom.

Verse 44

सोपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् । चंद्रस्य घनसंयुक्तां ज्योत्स्नामिव पराजिताम्

Nakita niya ang walang dungis na dalaga, ngayo’y abang-aba at nababalot ng alikabok—gaya ng liwanag ng buwan na natatakpan ng makapal na ulap, na wari’y nagapi.

Verse 45

तस्य रोषः समभवत्क्षुधार्तस्य महात्मनः । निर्दहन्निव लोकांस्त्रींस्तान्शिष्यान्समुवाच ह

Pagdaka’y sumiklab ang poot sa dakilang kaluluwang yaon, na pinahihirapan ng gutom; na wari’y sinusunog ang tatlong daigdig, kinausap niya ang mga alagad na iyon.

Verse 46

पश्यध्वं विपरीतस्य दंडस्यादीर्घदर्शिनः । विपत्तिं घोरसंकाशां दीप्तामग्निशिखामिव

Masdan ninyo ang kapahamakan—nakapangingilabot sa anyo, nagliliyab na parang dila ng apoy—na dumating sa malayong-tanaw na taong ito, sapagkat ang parusang ipinataw niya sa iba ay bumalik sa kanya.

Verse 47

यन्नाशं दुर्गतिं प्राप्तस्सानुगश्च न संशयः । यस्तु दीप्तहुताशस्य अर्चिः संस्पृष्टवानिह

Tunay na hahantong siya sa pagkapuksa at masamang kapalaran—kasama ang kanyang mga tagasunod; walang alinlangan dito. Ngunit yaong dito ay nahipo ng liyab ng nagliliyab na apoy ay hindi sasapit sa gayong tadhana.

Verse 48

यस्मात्स कृतवान्पापमीदृशं घोरसंमितम् । तस्मात्प्राप्स्यति दुर्मेधाः पांसुवर्षमनुत्तमम्

Sapagkat gumawa siya ng gayong kasalanan, kasindak-sindak sa bigat at sukat, kaya ang mangmang na yaon ay tatanggap ng walang kapantay na ulang-alikabok—matinding kapahamakan at kahihiyan.

Verse 49

कुराजा देशसंयुक्तः सभृत्यबलवाहनः । पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः

Ang masamang haring yaon—napaliligiran ng kanyang kaharian, kasama ang mga lingkod, hukbo, at mga sasakyan at kabayo—na namumuhay sa gawang-makasalanan, ay sasapit sa kamatayan, sapagkat baluktot ang pag-unawa.

Verse 50

समंताद्योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः । धुनोतु पांसुवर्षेण महता पाकशासनः

Nawa’y si Pākaśāsana (Indra), sa pamamagitan ng makapangyarihang ulang-alikabok, ay hagupitin at wasakin ang buong lupain ng masamang-isip na yaon—sa loob ng sandaang yojana sa bawat panig.

Verse 51

सर्वसत्वानि यानीह जंगमस्थावराणि वै । सर्वेषां पांसुवर्षेण क्षयः क्षिप्रं भविष्यति

Lahat ng nilalang na naririto—maging gumagalaw o di-gumagalaw—ay mabilis na mapapahamak; sapagkat sa pag-ulan ng alikabok, darating ang pagkapuksa sa kanilang lahat.

Verse 52

दंडस्य विषयो यावत्तावत्सवनमाश्रमम् । पांसुवर्षमिवाकस्मात्सप्तरात्रं भविष्यति

Hangga’t umaabot ang saklaw ng kaparusahan, hanggang doon ang ashram ay magiging gaya ng pook ng paghahandog; bigla, na parang pag-ulan ng alikabok, ito’y magtatagal nang pitong gabi.

Verse 53

इत्युक्त्वा क्रोधसंतप्तस्तमाश्रमनिवासिनम् । जनं जनपदस्यांते स्थीयतामित्युवाच ह

Pagkasabi nito, nag-aalab sa poot, kinausap niya ang naninirahan sa ashram at nagsabi: “Manatili ang mga tao sa hangganan ng kaharian.”

Verse 54

उक्तमात्रे उशनसा आश्रमावसथो जनः । क्षिप्रं तु विषयात्तस्मात्स्थानं चक्रे च बाह्यतः

Pagkasambit pa lamang ni Uśanas, ang taong naninirahan sa ashram ay agad na lumipat at nag-ayos ng tirahan sa labas, malayo sa saklaw ng mundong iyon.

Verse 55

तं तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् । आश्रमे त्वं सुदुर्मेधे वस चेह समाहिता

Pagkasabi niya nang gayon sa muni, sinabi naman ng asawa ng pantas: “O ikaw na mapurol ang isip, manatili ka rito sa ashram, payapa at may pag-iingat.”

Verse 56

इदं योजनपर्यंतमाश्रमं रुचिरप्रभम् । अरजे विरजास्तिष्ठ कालमत्र समाश्शतम्

Ang ashram na ito’y umaabot sa isang yojana at nagniningning sa kaaya-ayang liwanag. O Virajā, manahan ka rito sa dalisay na pook na ito sa loob ng sandaang taon.

Verse 57

श्रुत्वा नियोगं विप्रर्षेररजा भार्गवी तदा । तथेति पितरं प्राह भार्गवं भृशदुःखिता

Nang marinig ang utos ng brahmin na rishi hinggil sa niyoga, si Arajā na Bhārgavī ay lubhang nagdadalamhati at nagsabi sa amang si Bhārgava, “Gayon na nga.”

Verse 58

इत्युक्त्वा भार्गवो वासं तस्मादन्यमुपाक्रमत् । सप्ताहे भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना

Pagkasabi nito, iniwan ni Bhārgava ang tahanang yaon at lumipat sa iba. Sa loob ng isang linggo, ito’y naging abo—gaya ng sinabi ng nakaaalam ng Brahman.

Verse 59

तस्माद्दंडस्य विषयो विंध्यशैलस्य मानुष । शप्तो ह्युशनसा राम तदाभूद्धर्षणे कृते

Kaya, O tao, ang kabundukang Vindhya ay naging pook ng kaparusahan. Sapagkat nang maganap ang paglapastangan, O Rāma, siya’y isinumpa ni Uśanas (Śukra).

Verse 60

ततःप्रभृति काकुत्स्थ दंडकारण्यमुच्यते । एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव

Mula noon, O Kakutstha, ito’y tinawag na gubat ng Daṇḍaka. Ito ang lahat ng ipinaliwanag ko sa iyo, ayon sa iyong itinatanong, O Rāghava.

Verse 61

संध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते । एते महर्षयो राम पूर्णकुंभाः समंततः

O magiting bayani, lumilipas na ang takdang oras ng pagsamba sa Sandhyā. O Rāma, ang mga dakilang ṛṣi ay nakapaligid, tangan ang mga punô at banal na banga ng tubig.

Verse 62

कृतोदका नरव्याघ्र पूजयंति दिवाकरम् । सर्वैरॄषिभिरभ्यस्तैः स्तोत्रैर्ब्रह्मादिभिः कृतैः

Matapos ialay ang tubig, O tigre sa mga tao, sinasamba nila ang Araw sa pamamagitan ng mga himnong sinanay ng lahat ng mga ṛṣi at nilikha ni Brahmā at ng iba pang mga sinaunang nilalang.

Verse 63

रविरस्तंगतो राम गत्वोदकमुपस्पृश । ॠषेर्वचनमादाय रामः संध्यामुपासितुम्

Nang lumubog na ang araw, O Rāma, nagtungo siya sa tubig at nagsagawa ng ācamana. Tinanggap sa puso ang tagubilin ng ṛṣi, si Rāma ay nagsimulang sumamba sa Sandhyā.

Verse 64

उपचक्राम तत्पुण्यं ससरोरघुनंदनः । अथ तस्मिन्वनोद्देशे रम्ये पादपशोभिते

Pagkatapos, si Raghunandana (Rāma) ay naglakad patungo sa banal na lawa. At sa bahaging yaon ng gubat—kaaya-aya at pinalamutian ng mga punò—siya’y nagpatuloy.

Verse 65

नदपुण्ये गिरिवरे कोकिलाशतमंडिते । नानापक्षिरवोद्याने नानामृगसमाकुले

Sa dakilang bundok na pinabanal ng mga sagradong ilog—pinalamutian ng daan-daang kokilā—may isang halamanan na umaalingawngaw sa huni ng sari-saring ibon at napupuno ng mga kawan ng iba’t ibang mailap na hayop.

Verse 66

सिंहव्याघ्रसमाकीर्णे नानाद्विजसमावृते । गृध्रोलूकौ प्रवसितौ बहून्वर्षगणानपि

Sa pook na yaon, siksik sa mga leon at tigre at napupuno ng sari-saring ibon, ang buwitre at ang kuwago ay nanirahan din doon sa loob ng maraming taon.

Verse 67

अथोलूकस्य भवनं गृध्रः पापविनिश्चयः । ममेदमिति कृत्वाऽसौ कलहं तेन चाकरोत्

Pagkaraan, ang buwitreng matibay ang pasya sa kasamaan ay inangkin ang tahanan ng kuwago; sa pag-iisip na, “Akin ito,” siya’y nakipag-away sa kanya.

Verse 68

राजा सर्वस्य लोकस्य रामो राजीवलोचनः । तं प्रपद्यावहै शीघ्रं कस्यैतद्भवनं भवेत्

Si Rāma, ang lotus-ang-mata na hari ng buong daigdig—sa kanya tayo agad sumilong. Kanino kaya ang tahanang ito?

Verse 69

गृध्रोलूकौ प्रपद्येतां जातकोपावमर्षिणौ । रामं प्रपद्यतौ शीघ्रं कलिव्याकुलचेतसौ

Ang buwitre at ang kuwago, bagong nag-aalab ang galit at hinanakit, ay dagling sumilong kay Rāma—kapwa may isip na ginugulo ng impluwensiya ni Kali.

Verse 70

तौ परस्परविद्वेषौ स्पृशतश्चरणौ तथा । अथ दृष्ट्वा राघवेंद्रं गृध्रो वचनमब्रवीत्

Bagaman sila’y may pagkapoot sa isa’t isa, hinipo pa rin nila ang kanyang mga paa. Pagkakita kay Rāghavendra, nagsalita ang buwitre ng ganitong mga salita.

Verse 71

सुराणामसुराणां च त्वं प्रधानो मतो मम । बृहस्पतेश्च शुक्राच्च त्वं विशिष्टो महामतिः

Sa gitna ng mga deva at mga asura, ikaw ang itinuturing kong pinakapanguna; at higit pa kina Bṛhaspati at Śukra, ikaw ay natatangi, O dakilang-isip.

Verse 72

परावरज्ञो भूतानां मर्त्ये शक्र इवापरः । दुर्निरीक्षो यथा सूर्यो हिमवानिव गौरवे

Nalalaman niya ang mataas at mababang katotohanan ng lahat ng nilalang; sa mga mortal, siya’y tila isa pang Indra. Mahirap siyang titigan gaya ng araw, at sa dangal ay tulad ng Himālaya.

Verse 73

सागरश्चासि गांभीर्ये लोकपालो यमो ह्यसि । क्षांत्या धरण्या तुल्योसि शीघ्रत्वे ह्यनिलोपमः

Sa lalim, ikaw ay tulad ng karagatan; tunay, ikaw si Yama, ang tagapangalaga ng daigdig. Sa pagtitiis, kapantay mo ang Daigdig; sa bilis, wala kang kapantay gaya ng hangin.

Verse 74

गुरुस्त्वं सर्वसंपन्नो विष्णुरूपोसि राघव । अमर्षी दुर्जयो जेता सर्वास्त्रविधिपारगः

Ikaw ay guro, ganap sa lahat ng kagalingan; O Rāghava, taglay mo ang mismong anyo ni Viṣṇu. Di matinag, di magagapi, at laging nagwawagi, nalampasan mo ang wastong pamamaraan ng lahat ng sandata.

Verse 75

शृणु त्वं मम देवेश विज्ञाप्यं नरपुंगव । ममालयं पूर्वकृतं बाहुवीर्येण वै प्रभो

Makinig ka, O Panginoon ng mga deva, O pinakamainam sa mga tao, sa aking ipaaabot: noon, O mahal na Guro, itinayo ko ang aking tahanan sa lakas ng aking sariling mga bisig.

Verse 76

उलूको हरते राजंस्त्वत्समीपे विशेषतः । ईदृशोयं दुराचारस्त्वदाज्ञा लंघको नृप

O Hari, si Ulūka ay nagnanakaw—lalo na sa iyong harapan. Ganyan ang kanyang masamang asal: nilalabag niya ang iyong utos, O pinuno.

Verse 77

प्राणांतिकेन दंडेन राम शासितुमर्हसि । एवमुक्ते तु गृध्रेण उलूको वाक्यमब्रवीत्

“O Rāma, nararapat siyang parusahan ng kaparusahang umaabot hanggang kamatayan.” Nang masabi ito ng buwitre, sumagot ang kuwago ng ganitong mga salita.

Verse 78

शृणु देव मम ज्ञाप्यमेकचित्तो नराधिप । सोमाच्छक्राच्च सूर्याच्च धनदाच्च यमात्तथा

Makinig ka, O mahal na hari ng mga tao; ipaaalam ko ito nang may iisang diwa: mula kay Soma, kay Śakra (Indra), kay Sūrya, kay Dhanada (Kubera), at gayundin kay Yama.

Verse 79

जायते वै नृपो राम किंचिद्भवति मानुषः । त्वं तु सर्वमयो देवो नारायणपरायणः

O Rāma, ang isang hari ay ipinanganganak at sa ilang sukat ay nagiging tao lamang; ngunit ikaw ay ang Diyos na sumasaklaw sa lahat, ganap na nakatuon kay Nārāyaṇa.

Verse 80

प्रोच्यते सोमता राजन्सम्यक्कार्ये विचारिते । सम्यग्रक्षसि तापेभ्यस्तमोघ्नो हि यतो भवान्

O Hari, kapag wasto ang pagninilay sa bagay, ipinahahayag ang iyong ‘somatā’—ang malamig na biyayang tulad ng buwan; sapagkat wasto kang nagtatanggol laban sa mga pagdurusa, at ikaw ang tunay na tagapagpawi ng dilim.

Verse 81

दोषे दंडात्प्रजानां त्वं यतः पापभयापहः । दाता प्रहर्ता गोप्ता च तेनेंद्र इव नो भवान्

Sapagkat pinarurusahan mo ang kasamaan sa mga tao at sa gayon ay inaalis ang takot na bunga ng kasalanan, ikaw ay tagapagkaloob, tagapagparusa, at tagapagtanggol; kaya sa amin, ikaw ay tulad ni Indra.

Verse 82

अधृष्यः सर्वभूतेषु तेजसा चानलो मतः । अभीक्ष्णं तपसे पापांस्तेन त्वं राम भास्करः

Di-matitinag sa lahat ng nilalang, at sa iyong ningning ay itinuturing kang mismong apoy. Walang humpay mong sinusunog ang mga makasalanan sa pamamagitan ng tapas; kaya, O Rāma, ikaw ay tulad ng Araw, ang Tagapagliwanag.

Verse 83

साक्षाद्वित्तेशतुल्यस्त्वमथवा धनदाधिकः । चित्तायत्ता तु पत्नीश्रीर्नित्यं ते राजसत्तम

Tunay na kapantay mo ang Panginoon ng Kayamanan—o higit pa kaysa kay Kubera. Gayunman, ang kasaganaan ng iyong tahanan, bilang biyaya ng maybahay, ay laging nakasalalay sa iyong isipan, O pinakamainam sa mga hari.

Verse 84

धनदस्य तु कोशेन धनदस्तेन वैभवान् । समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च

Sa kabang-yaman ni Dhanada (Kubera) nagmula ang kanyang yaman at karangyaan; at siya’y pantay ang loob sa lahat ng nilalang—sa mga di-gumagalaw at sa mga gumagalaw.

Verse 85

शत्रौ मित्रे च ते दृष्टिः समंताद्याति राघव । धर्मेण शासनं नित्यं व्यवहारविधिक्रमैः

O Rāghava, ang iyong pagtanaw ay pantay sa lahat ng dako, maging sa kaaway at sa kaibigan; lagi kang namamahala ayon sa dharma, sumusunod sa wastong kaayusan ng asal at ng batas.

Verse 86

यस्य रुष्यसि वै राम मृत्युस्तस्याभिधीयते । गीयसे तेन वै राजन्यम इत्यभिविश्रुतः

O Rāma, ang sinumang iyong kapootan ay sinasabing haharap sa kamatayan; kaya, O hari, ikaw ay inaawit at tanyag sa lahat bilang “Yama,” ang Panginoon ng Kamatayan.

Verse 87

यश्चासौ मानुषो भावो भवतो नृपसत्तम । आनृशंस्यपरो राजा सर्वेषु कृपयान्वितः

At yaong tunay na makataong likas mo, O pinakamainam sa mga hari—isang pinunong nakatuon sa di-pagmalupit at puspos ng habag sa lahat—

Verse 88

दुर्बलस्य त्वनाथस्य राजा भवति वै बलम् । अचक्षुषो भवेच्चक्षुरमतेषु मतिर्भवेत्

Sapagkat sa mahina at walang kanlungan, ang hari ang tunay na nagiging lakas; sa walang paningin siya ang nagiging mga mata, at sa walang payo siya ang nagiging pag-unawa.

Verse 89

अस्माकमपि नाथस्त्वं श्रूयतां मम धार्मिक । भवता तत्र मंतव्यं यथैते किल पक्षिणः

Kami man ay may tagapagtanggol sa iyo. Pakinggan mo, O matuwid: pag-isipan mo ang bagay na ito, gaya ng tunay na ginawa (o ginagawa) ng mga ibong ito.

Verse 90

योस्मन्नाथः स पक्षींद्रो भवतो विनियोज्यकः । अस्वाम्यं देव नास्माकं सन्निधौ भवतः प्रभो

Ang ibong-hari na aming tagapagtanggol ay tunay na itinalaga mo. O Deva, sa iyong mismong harapan, O Panginoon, hindi maaaring kami’y mawalan ng amo.

Verse 91

भवतैव कृतं पूर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम् । ममालयप्रविष्टस्तु गृध्रो मां बाधते नृप

Ikaw nga noon ang lumikha sa apat na uri ng sangkapat na nilalang. Ngunit ngayo’y isang buwitre na pumasok sa aking tahanan ang gumugulo sa akin, O hari.

Verse 92

भवान्देवमनुष्येषु शास्ता वै नरपुंगव । एतच्छ्रुत्वा तु वै रामः सचिवानाह्वयत्स्वयम्

“O pinakamainam sa mga tao, sa gitna ng mga deva at ng mga tao, ikaw nga ang tagapamahala at tagapagbigay ng batas.” Nang marinig ito, si Rama mismo ang tumawag sa kaniyang mga ministro.

Verse 93

विष्टिर्जयंतो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः । अशोको धर्मपालश्च सुमंत्रश्च महाबलः

Si Viṣṭi, Jayanta, Vijaya, Siddhārtha, Rāṣṭravardhana, Aśoka, Dharmapāla, Sumantra, at Mahābala—ito ang mga pangalang binanggit.

Verse 94

एते रामस्य सचिवा राज्ञो दशरथस्य च । नीतियुक्ता महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः

Sila ang mga ministro ni Rama at gayundin ni Haring Daśaratha—mga dakilang-loob, sanay sa pamamahala, at bihasa sa lahat ng mga śāstra.

Verse 95

सुशांताश्च कुलीनाश्च नये मंत्रे च कोविदाः । तानाहूय स धर्मात्मा पुष्पकादवरुह्य च

Mapayapa at mararangal ang angkan, at bihasa sa payo at pagpapasya. Sila’y ipinatawag ng matuwid na puso; at bumaba siya mula sa Puṣpaka at saka nagsalita.

Verse 96

गृध्रोलूकौ विवदंतौ पृच्छति स्म रघूत्तमः । कति वर्षाणि भो गृध्र तवेदं निलयं कृतं

Nang makita ni Raghūttama (Rāma) na nagtatalo ang buwitre at ang kuwago, nagtanong siya: “O buwitre, ilang taon mo nang ginawang tahanan ang pook na ito?”

Verse 97

एतन्मे कौतुकं ब्रूहि यदि जानासि तत्त्वतः । एतच्छ्रुत्वा वचो गृध्रो बभाषे राघवं स्थितं

“Ipaliwanag mo sa akin ang aking pag-uusisa, kung tunay mong nalalaman ang diwa.” Nang marinig ang mga salitang iyon, nagsalita ang buwitre kay Rāghava na nakatayo roon.

Verse 98

इयं वसुमती राम मानुषैर्बहुबाहुभिः । उच्छ्रितैराचिता सर्वा तदाप्रभृति मद्गृहं

“O Rāma, ang lupang ito’y lubos na napuno ng mga tao—maraming bisig at matatayog ang tindig; mula noon, gayon na ang aking tahanan.”

Verse 99

उलूकस्त्वब्रवीद्रामं पादपैरुपशोभिता । यदैव पृथिवी राजंस्तदाप्रभृति मे गृहं

Pagkaraan, nagsalita si Ulūka kay Rāma: “O Hari, mula nang pagandahin ng mga punò ang daigdig, mula noon din ito ang aking tahanan.”

Verse 100

एतच्छ्रुत्वा तु रामो वै सभासद उवाचह । न सा सभा यत्र न संति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदंति धर्मं

Nang marinig ito, nagsalita si Rāma sa mga kasapi ng kapulungan: “Hindi kapulungan yaong walang matatanda; at hindi tunay na matatanda yaong hindi nagsasalita ng dharma.”

Verse 101

नासौ धर्मो यत्र न चास्ति सत्यं न तत्सत्यं यच्छलमभ्युपैति । ये तु सभ्याः सभां गत्वा तूष्णीं ध्यायंत आसते

Hindi dharma yaong walang katotohanan; at hindi katotohanan ang kumakapit sa panlilinlang. Datapwat yaong mga iginagalang na nakatatanda, pagpasok sa kapulungan, ay nauupo sa katahimikan, nagmumuni-muni lamang—

Verse 102

यथाप्राप्तं न ब्रुवते सर्वे तेऽनृतवादिनः । न वक्ति च श्रुतं यश्च कामात्क्रोधात्तथा भयात्

Lahat ng hindi nagsasabi ng bagay ayon sa tunay na nangyari ay nagiging tagapagsalita ng kasinungalingan; at siya ring hindi nagsasabi ng kaniyang narinig—dahil sa pagnanasa, galit, o takot—ay nahuhulog din sa maling pananalita.

Verse 103

सहस्रं वारुणाः पाशाः प्रतिमुंचंति तं नरं । तेषां संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते

Isang libong tali (pāśa) ni Varuṇa ang iginagapos sa taong yaon; at kapag natapos ang isang ganap na taon, isa sa mga tali ang nakakalag.

Verse 104

तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमंजसा । एतच्छ्रुत्वा तु सचिवा राममेवाब्रुवंस्तदा

Kaya ang nakaaalam ay dapat magsalita ng katotohanan—tuwiran at malinaw. Nang marinig ito, ang mga ministro ay nagsalita noon kay Rama lamang.

Verse 105

उलूकः शोभते राजन्न तु गृध्रो महामते । त्वं प्रमाणं महाराज राजा हि परमा गतिः

O Hari, ang kuwago ay nababagay, ngunit hindi ang buwitre, O marunong. Ikaw ang pamantayan, O dakilang hari—sapagkat ang hari ang tunay na pinakamataas na kanlungan.

Verse 106

राजमूलाः प्रजाः सर्वा राजा धर्मः सनातनः । शास्ता राजा नृणां येषां न ते गच्छंति दुर्गतिम्

Sa hari ay nakaugat sa hari ang lahat ng nasasakupan; ang hari ang walang-hanggang anyo ng dharma. Yaong mga tao na ang pinuno’y tunay na tagapagdisiplina ay hindi nahuhulog sa kasawian o masamang hantungan.

Verse 107

वैवस्वतेन मुक्ताश्च भवंति पुरुषोत्तमाः । सचिवानां वचः श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत्

“Pinalaya ni Vaivasvata (Yama), sila’y nagiging mararangal na tao. Nang marinig ni Rāma ang mga salita ng kaniyang mga ministro, saka siya nagsalita.”

Verse 108

श्रूयतामभिधास्यामि पुराणं यदुदाहृतं । द्यौः सचंद्रार्कनक्षत्रा सपर्वतमहीद्रुमम्

Makinig kayo—ipahahayag ko ngayon ang Purāṇa na ipinahayag na: inilalarawan nito ang langit kasama ang buwan, araw, at mga bituin, at ang daigdig kasama ang mga bundok at mga punò.

Verse 109

सलिलार्णवसंमग्नं त्रैलोक्यं सचराचरं । एकमेव तदा ह्यासीत्सर्वमेकमिवांबरं

Noon, ang tatlong daigdig—kasama ang lahat ng gumagalaw at di-gumagalaw—ay lumubog sa karagatang tubig; sa panahong iyon, ang lahat ay tila iisa lamang, na wari’y ang buong lawak ay iisang langit.

Verse 110

पुनर्भूः सह लक्ष्म्या च विष्णोर्जठरमाविशत् । तां निगृह्य महातेजाः प्रविश्य सलिलार्णवं

Pagkaraan, si Punarbhū, kasama si Lakṣmī, ay pumasok sa sinapupunan ni Viṣṇu. Nang mapigil niya siya, ang lubhang maningning na iyon ay pumasok sa karagatang tubig.

Verse 111

सुष्वाप हि कृतात्मा स बहुवर्षशतान्यपि । विष्णौ सुप्ते ततो ब्रह्मा विवेश जठरं ततः

Ang may pagpipigil-sa-sarili ay tunay na natulog sa loob ng maraming daan-daang taon. At nang makatulog si Viṣṇu, si Brahmā ay pumasok sa Kaniyang tiyan pagkaraan.

Verse 112

बहुस्रोतं च तं ज्ञात्वा महायोगी समाविशत् । नाभ्यां विष्णोः समुद्भूतं पद्मं हेमविभूषितं

Nang malaman niyang iyon ay isang lawak na maraming daluyan at agos, pumasok doon ang dakilang yogin—sa lotus na sumibol mula sa pusod ni Viṣṇu, na pinalamutian ng ginto.

Verse 113

स तु निर्गम्य वै ब्रह्मा योगी भूत्वा महाप्रभुः । सिसृक्षुः पृथिवीं वायुं पर्वतांश्च महीरुहान्

Pagkaraan, lumabas si Brahmā at naging isang yogin—ang dakilang Panginoon—at sa pagnanais na lumikha, iniluwal niya ang lupa, ang hangin, ang mga bundok, at ang malalaking punò.

Verse 114

तदंतराः प्रजाः सर्वा मानुषांश्च सरीसृपान् । जरायुजाण्डजान्सर्वान्ससर्ज स महातपाः

Sa pagitan pagkatapos nito, nilikha ng dakilang ascetic ang lahat ng nilalang—mga tao at mga gumagapang, at lahat ng ipinanganganak sa sinapupunan at sa itlog.

Verse 115

तस्य गात्रसमुत्पन्नः कैटभो मधुना सह । दानवौ तौ महावीर्यौ घोरौ लब्धवरौ तदा

Mula sa kaniyang katawan ay sumibol si Kaiṭabha kasama si Madhu; ang dalawang Dānava na iyon ay may dakilang lakas, kakila-kilabot, at noon ay nagkamit na ng mga biyaya.

Verse 116

दृष्ट्वा प्रजापतिं तत्र क्रोधाविष्टावुभौ नृप । वेगेन महता भोक्तुं स्वयंभुवमधावतां

Nang makita roon ang Prajāpati, O hari, silang dalawa—sinapian ng poot—ay sumugod nang ubod-bilis upang lamunin si Svayambhuva (Brahmā).

Verse 117

दृष्ट्वा सत्वानि सर्वाणि निस्सरन्ति पृथक्पृथक् । ब्रह्मणा संस्तुतो विष्णुर्हत्वा तौ मधुकैटभौ

Nang makita nilang ang lahat ng nilalang ay lumilitaw at nagkakahiwa-hiwalay, si Viṣṇu—pinuri ni Brahmā—ay pumatay sa dalawang iyon, sina Madhu at Kaiṭabha.

Verse 118

पृथिवीं वर्धयामास स्थित्यर्थं मेदसा तयोः । मेदोगंधा तु धरणी मेदिनीत्यभिधां गता

Upang maging matatag, pinalawak niya ang Daigdig sa taba ng dalawang iyon. Kaya ang Daigdig, na may halimuyak ng taba, ay tinawag na ‘Medinī’.

Verse 119

तस्माद्गृध्रस्त्वसत्यो वै पापकर्मापरालयम् । स्वीयं करोति पापात्मा दण्डनीयो न संशयः

Kaya ang buwitreng ito ay tunay na mapanlinlang—gumagawa ng kasalanan at di nagbibigay-kanlungan. Inaangkin ng masamang-loob ang pag-aari ng iba; tiyak na dapat parusahan, walang alinlangan.

Verse 120

ततोऽशरीरिणीवाणी अंतरिक्षात्प्रभाषते । मा वधी राम गृध्रं त्वं पूर्वंदग्धं तपोबलात्

Pagkaraan, isang tinig na walang katawan ang nagsalita mula sa himpapawid: “Huwag mong patayin ang buwitre, O Rāma; noon pa man ay napaso na ito sa lakas ng pag-aayuno.”

Verse 121

पुरा गौतम दग्धोऽयं प्रजानाथो जनेश्वर । ब्रह्मदत्तस्तु नामैष शूरः सत्यव्रतः शुचिः

Noong unang panahon, O panginoon ng mga tao, ang tagapamahalang ito ng mga nilalang ay sinunog (isinumpa) ni Gautama. Ang kaniyang pangalan ay Brahmadatta—matapang, tapat sa katotohanan, at dalisay.

Verse 122

गृहमागत्य विप्रर्षेर्भोजनं प्रत्ययाचत । साग्रं वर्षशतं चैव भुक्तवान्नृपसत्तम

Pagbalik sa tahanan, humingi siya ng pagkain sa brahmin na rishi; at sa ganap na sandaang taon (at higit pa), ang pinakadakilang hari ay patuloy na kumain.

Verse 123

ब्रह्मदत्तस्य वै तस्य पाद्यमर्घ्यं स्वयं ततः । आत्मनैवाकरोत्सम्यग्भोजनार्थं महाद्युते

Pagkaraan, siya mismo ang maayos na naghandog ng tubig na panghugas ng paa at ng arghya na handog kay Brahmadatta, O lubhang maningning, bilang paghahanda sa pagkain.

Verse 124

समाविश्य गृहं तस्य आहारे तु महात्मनः । नारीं पूर्णस्तनीं दृष्ट्वा हस्तेनाथ परामृशत्

Pumasok siya sa bahay nito sa oras ng pagkain ng marangal na lalaki; at nang makita ang isang babaeng may ganap na dibdib, hinipo niya ito ng kaniyang kamay.

Verse 125

अथ क्रुद्धेन मुनिना शापो दत्तः सुदारुणः । गृध्रत्वं गच्छ वै मूढ राजा मुनिमथाब्रवीत्

Pagkaraan, sa galit ng muni, ibinigay ang isang napakakakilabot na sumpa: “Humayo ka, hangal—maging buwitre!” Gayon nagsalita ang hari sa muni.

Verse 126

कृपां कुरु महाभाग शापोद्धारो भविष्यति । दयालुस्तद्वचः श्रुत्वा पुनराह नराधिप

“Magpakita ka ng habag, O dakilang pinagpala; mapapawi ang sumpa.” Nang marinig ang mga salitang iyon, muling nagsalita ang mahabaging hari.

Verse 127

उत्पत्स्यते रघुकुले रामो नाम महायशाः । इक्ष्वाकूणां महाभागो राजा राजीवलोचनः

Sa angkan ni Raghu ay isisilang si Rāma, bantog sa dakilang karangalan—marangal na supling ng Ikṣvāku, ang haring may matang gaya ng lotus.

Verse 128

तेन दृष्टो विपापस्त्वं भविता नरपुंगव । दृष्टो रामेण तच्छ्रुत्वा बभूव पृथिवीपतिः

O pinakamainam sa mga tao, kapag ikaw ay nasilayan niya, magiging malaya ka sa kasalanan. Nang marinig na nakita siya ni Rāma, ang hari ay naging payapa at panatag.

Verse 129

गृध्रत्वं त्यज्य वै शीघ्रं दिव्यगंधानुलेपनः । पुरुषो दिव्यरूपोऽसौ बभाषे तं नराधिपं

Agad niyang itinakwil ang anyong buwitre; pinahiran ng banal na halimuyak, ang lalaking yaon na may makalangit na anyo ay nagsalita sa panginoon ng mga tao, ang hari.

Verse 130

साधु राघव धर्मज्ञ त्वत्प्रसादादहं विभो । विमुक्तो नरकाद्घोरादपापस्तु त्वया कृतः

Mabuti, O Rāghava, nakaaalam ng dharma! Sa iyong biyaya, O Panginoon, ako’y napalaya sa kakila-kilabot na impiyerno; tunay, ginawa mo akong walang kasalanan.

Verse 131

विसर्जितं मया गार्ध्यं नररूपी महीपतिः । उलूकं प्राह धर्मज्ञ स्वगृहं विश कौशिक

Pinalaya ko na, ang hari ng lupa—na nag-anyong tao—ay nagsalita kay Ulūka. Ang nakaaalam ng dharma ay nagsabi: “O Kauśika, pumasok ka sa sarili mong tahanan.”

Verse 132

अहं संध्यामुपासित्वा गमिष्ये यत्र वै मुनिः । अथोदकमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्य पश्चिमां

Pagkatapos kong sambahin ang Sandhyā, tutungo ako sa kinaroroonan ng muni. Pagkaraan, sa paghipo at pag-inom ng tubig na pampadalisay, tinapos ko nang wasto ang panggabing Sandhyā na nakaharap sa kanluran…

Verse 133

आश्रमं प्राविशद्रामः कुंभयोनेर्महात्मनः । तस्यागस्त्यो बहुगुणं फलमूलं च सादरं

Pumasok si Rāma sa āśrama ng dakilang si Agastya, ang isinilang mula sa banga. Doon, magalang na inihandog ni Agastya ang maraming piling prutas at mga ugat na makakain.

Verse 134

रसवंति च शाकानि भोजनार्थमुपाहरत् । सभुक्तवान्नरव्याघ्रस्तदन्नममृतोपमम्

Naghandog din siya ng malalasang gulay para sa pagkain; at ang tigre sa mga tao ay kumain ng pagkaing yaon, na wari’y amṛta, tulad ng nektar.

Verse 135

प्रीतश्च परितुष्टश्च तां रात्रिं समुपावसत् । प्रभाते काल्यमुत्थाय कृत्वाह्निकमरिंदम

Nalugod at lubos na nasiyahan, ginugol niya ang gabing iyon sa banal na pagtalima. Pagsikat ng umaga, maagang bumangon ang manlulupig ng mga kaaway at isinagawa ang kanyang pang-umagang mga ritwal.

Verse 136

ॠषिं समभिचक्राम गमनाय रघूत्तमः । अभिवाद्याब्रवीद्रामो महर्षिं कुंभसंभवम्

Upang magpaalam sa paglalakbay, nilapitan ni Raghūttama (Rāma) ang pantas; matapos magbigay-galang, nagsalita si Rāma sa dakilang rishi na isinilang mula sa banga, si Agastya.

Verse 137

आपृच्छे साधये ब्रह्मन्ननुज्ञातुं त्वमर्हसि । धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि दर्शनेन महामुने

Nagpapaalam ako, O banal na ginoo. O Brahman, nararapat na pahintulutan mo ako (na lumisan). Mapalad ako; pinagpala ako ng iyong pagtanaw, O dakilang pantas.

Verse 138

दिष्ट्या चाहं भविष्यामि पावनात्मा महात्मनः । एवं ब्रुवति काकुत्स्थे वाक्यमद्भुतदर्शनं

“Sa mabuting kapalaran, ako man ay magiging dalisay ang diwa dahil sa dakilang kaluluwang iyon.” Nang gayon ang wika ni Kakutstha, sumibol ang isang pahayag na may kamangha-manghang pangitain.

Verse 139

उवाच परमप्रीतो बाष्पनेत्रस्तपोधनः । अत्यद्भुतमिदं वाक्यं तव राम शुभाक्षरं

Lubhang nagalak, ang tapodhana—luha ang pumuno sa kanyang mga mata—ay nagsalita: “O Rāma, ang iyong pananalitang binuo ng mapagpalang mga pantig ay tunay na lubhang kamangha-mangha.”

Verse 140

पावनं सर्वभूतानां त्वयोक्तं रघुनंदन । मुहूर्तमपि राम त्वां मैत्रेणेक्षंति ये नराः

O Raghunandana (Rāma), ang iyong sinabi ay nagpapadalisay sa lahat ng nilalang. O Rāma, kahit yaong mga taong tumitingin sa iyo nang may pagkakaibigan kahit sandali lamang ay nagiging dalisay.

Verse 141

पावितास्सर्वसूक्तैस्ते कथ्यंते त्रिदिवौकसः । ये च त्वां घोरचक्षुर्भिरीक्षंते प्राणिनो भुवि

Ang mga nananahan sa langit ay sinasabing nalilinis ng bawat banal na pagbigkas; at ang mga nilalang sa lupa na tumitingin sa iyo sa mababangis na mata ay gayon ding binabanggit.

Verse 142

ते हता ब्रह्मदंडेन सद्यो नरकगामिनः । ईदृशस्त्वं रघुश्रेष्ठ पावनः सर्वदेहिनां

Sila’y pinuksa ng pamalo ni Brahmā at agad na itinakda sa impiyerno. Ngunit ikaw, O pinakadakila sa angkan ni Raghu, ay gayong tagapaglinis ng lahat ng may katawan.

Verse 143

कथयंतश्च लोकास्त्वां सिद्धिमेष्यंति राघव । गच्छस्वानातुरोऽविघ्नं पंथानमकुतोभयः

O Rāghava, ang mga taong nagsasalaysay tungkol sa iyo ay makakamit ang tagumpay. Lumakad ka sa iyong daan—walang dalamhati at walang sagabal—walang takot sa landas.

Verse 144

प्रशाधि राज्यं धर्मेण गतिस्तु जगतां भवान् । एवमुक्तस्तु मुनिना प्राञ्जलि प्रग्रहो नृपः

“Pamunuan mo ang kaharian ayon sa dharma; ikaw ang patnubay na landas ng mga daigdig.” Sa gayong wika ng pantas, ang hari, na nakatiklop ang mga kamay, ay buong paggalang na tumanggap ng aral.

Verse 145

अभिवादयितुं चक्रे सोऽगस्त्यमृषिसत्तमम् । अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठंस्तांश्च सर्वांस्तपोधिकान्

Pagkaraan, siya’y naghandog ng mapitagang pagpupugay kay Agastya, ang pinakadakila sa mga pantas; at matapos yumukod sa pinakamahusay na muni, nagbigay-galang din siya sa lahat ng iba pang asceta na sagana sa tapas.

Verse 146

अथारोहत्तदाव्यग्रः पुष्पकं हेमभूषितम् । तं प्रयांतं मुनिगणा आशीर्वादैस्समंततः

Pagdaka, sa pagmamadali, sumakay siya sa Puṣpaka na karwaheng pinalamutian ng ginto; at sa kanyang pag-alis, ang mga pulutong ng mga muni, sa lahat ng dako, ay nagkaloob ng mga pagpapala sa kanya.

Verse 147

अपूपुजन्नरेंद्रं तं सहस्राक्षमिवामराः । ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते रामः सर्वार्थकोविदः

Pinarangalan ng mga deva ang haring iyon, gaya ng paggalang nila kay Sahasrākṣa (Indra). Pagkaraan, nang lumipas ang kalahati ng araw, si Rāma—dalubhasa sa bawat bagay—ay kumilos/nagsalita.

Verse 148

अयोध्यां प्राप्य काकुत्स्थः पद्भ्यां कक्षामवातरत् । ततो विसृज्य रुचिरं पुष्पकं कामवाहितं

Nang marating ang Ayodhyā, si Kakutstha ay bumaba at naglakad patungo sa mga silid ng palasyo; saka niya pinauwi ang marikit na Puṣpaka, na gumagalaw ayon sa kalooban.

Verse 149

कक्षांतराद्विनिष्क्रम्य द्वास्थान्राजाऽब्रवीदिदं । लक्ष्मणं भरतं चैव गच्छध्वं लघुविक्रमाः

Mula sa loob na silid ay lumabas ang hari at sinabi sa mga bantay-pinto: “Humayo kayo agad at dalhin dito sina Lakṣmaṇa at Bharata, kayong mabilis kumilos.”

Verse 150

ममागमनमाख्याय समानयत मा चिरम् । श्रुत्वाथ भाषितं द्वास्था रामस्याक्लिष्टकर्मणः

“Ipabatid ninyo ang aking pagdating at isama siya rito—huwag magtagal.” Nang marinig ang sinabi ni Rāma, na ang mga gawa ay di-napapagod at di-nababalisa, ang dalawang tagapaglingkod ay agad tumalima.

Verse 151

गत्वा कुमारावाहूय राघवाय न्यवदेयन् । द्वास्थैः कुमारावानीतौ राघवस्य निदेशतः

Pagkaparoon, ipinatawag nila ang dalawang prinsipe at iniharap kay Rāghava. Sa utos ni Rāghava, ang mga bantay-pinto ang naghatid sa dalawang prinsipe sa loob.

Verse 152

दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ । समालिंग्य तु रामस्तौ वाक्यं चेदमुवाच ह

Nang makita ni Rāghava na dumating ang minamahal na sina Bharata at Lakṣmaṇa, niyakap sila ni Rāma, at saka binigkas ang mga salitang ito.

Verse 153

कृतं मया यथातथ्यं द्विजकार्यमनुत्तमं । धर्महेतुमतो भूयः कर्तुमिच्छामि राघवौ

Naganap ko, ayon sa aking makakaya at sa katotohanan, ang walang kapantay na tungkuling ukol sa isang Brāhmaṇa. Gayunman, O mga Rāghava, alang-alang sa dharma, ibig ko pang gumawa ng higit.

Verse 154

भवद्भ्यामात्मभूताभ्यां राजसूयं क्रतूत्तमं । सहितो यष्टुमिच्छामि यत्र धर्मश्च शाश्वतः

Kasama kayong dalawa—na wari’y aking sariling buhay—ibig kong ganapin ang Rājasūya, ang pinakadakilang yajña, na doo’y itinatatag ang walang hanggang Dharma.

Verse 155

पुष्करस्थेन वै पूर्वं ब्रह्मणा लोककारिणा । शतत्रयेण यज्ञानामिष्टं षष्ट्याधिकेन च

Noong una, si Brahmā—ang lumikha ng mga daigdig—na nananahan sa Puṣkara, ay nagsagawa ng mga yajña: tatlong daan ang bilang, at may dagdag pang animnapu.

Verse 156

इष्ट्वा हि राजसूयेन सोमो धर्मेण धर्मवित् । प्राप्तः सर्वेषु लोकेषु कीर्तिस्थानमनुत्तमम्

Sapagkat matapos niyang ganapin nang wasto ang handog na Rājasūya ayon sa dharma, si Soma—ang nakaaalam ng katuwiran—ay nagkamit, sa lahat ng mga daigdig, ng walang kapantay na luklukan ng katanyagan.

Verse 157

इष्ट्वा हि राजसूयेन मित्रः शत्रुनिबर्हणः । मुहूर्तेन सुशुद्धेन वरुणत्वमुपागतः

Matapos ngang ganapin ang handog na Rājasūya, si Mitra—tagapagpuksa ng mga kaaway—ay nagkamit ng katayuang Varuṇa sa pamamagitan ng isang mapalad at ganap na dalisay na muhūrta (sandaling ritwal).

Verse 158

तस्माद्भवंतौ संचिंत्य कार्येस्मिन्वदतं हि तत् । भरत उवाच । त्वं धर्मः परमः साधो त्वयि सर्वा वसुंधरा

Kaya nga, kayong dalawa ay magnilay sa bagay na ito at saka sabihin kung ano ang nararapat gawin. Sinabi ni Bharata: “O banal na ginoo, ikaw ang kataas-taasang Dharma; sa iyo nakasalalay ang buong daigdig.”

Verse 159

प्रतिष्ठिता महाबाहो यशश्चामितविक्रम । महीपालाश्च सर्वे त्वां प्रजापतिमिवामराः

O makapangyarihang bisig, ang iyong katanyagan ay matibay na naitatag, O ikaw na may di-masukat na kagitingan; lahat ng mga hari, gaya ng mga diyos, ay tumitingin sa iyo na parang kanilang Prajāpati.

Verse 160

निरीक्षंते महात्मानो लोकनाथ तथा वयं । प्रजाश्च पितृवद्राजन्पश्यंति त्वां महामते

O Panginoon ng sanlibutan, sa iyo tumitingala ang mga dakilang kaluluwa—gayon din kami. At ang mga tao, O hari, ay tumitingin sa iyo na parang ama; O lubhang marunong.

Verse 161

पृथिव्यां गतिभूतोसि प्राणिनामिह राघव । सत्वमेवंविधं यज्ञं नाहर्त्तासि परंतप

O Rāghava, sa lupa’y ikaw ang naging kanlungan at landas ng mga nilalang. Kaya, O tagasunog ng kaaway, huwag mong hadlangan ang ganitong banal na yajña.

Verse 162

पृथिव्यां सर्वभूतानां विनाशो दृश्यते यतः । श्रूयते राजशार्दूल सोमस्य मनुजेश्वर

Sapagkat sa lupa’y nakikita ang pagkapuksa ng lahat ng nilalang, O tigre sa mga hari—O panginoon ng mga tao—naririnig ang salaysay tungkol kay Soma.

Verse 163

ज्योतिषां सुमहद्युद्धं संग्रामे तारकामये । तारा बृहस्पतेर्भार्या हृता सोमेनकामतः

Sa digmaang hitik sa mga bituin, sumiklab ang napakalaking labanan sa mga makalangit na liwanag, sapagkat si Tārā, asawa ni Bṛhaspati, ay inagaw ni Soma dahil sa pagnanasa.

Verse 164

तत्र युद्धं महद्वृत्तं देवदानवनाशनम् । वरुणस्य क्रतौ घोरे संग्रामे मत्स्यकच्छपाः

Doon naganap ang isang dakilang labanan na naghatid ng pagkapuksa sa mga deva at asura. Sa kakila-kilabot na paghahandog ni Varuṇa, sa gitna ng mabangis na sagupaan, pati mga isda at pagong ay nadamay sa digmaan.

Verse 165

निवृत्ते राजशार्दूल सर्वे नष्टा जलेचराः । हरिश्चंद्रस्य यज्ञांते राजसूयस्य राघव

Nang ito’y matapos, O tigre sa mga hari, naglaho ang lahat ng nilalang sa tubig. Sa pagtatapos ng Rājasūya yajña ni Haring Hariścandra, O Rāghava—

Verse 166

आडीबकंमहद्युद्धं सर्वलोकविनाशनम् । पृथिव्यां यानि सत्वानि तिर्यग्योनिगतानि वै

Ang dakilang digmaang tinawag na Āḍībaka, na pumupuksa sa lahat ng mga daigdig—sa loob nito, ang anumang nilalang sa lupa na isinilang sa sinapupunang hayop (di-tao)…

Verse 167

दिव्यानां पार्थिवानां च राजसूये क्षयः श्रुतः । स त्वं पुरुषशार्दूल बुद्ध्या संचिंत्य पार्थिव

Naririnig na maging sa mga diyos at sa mga haring makalupa, may kapahamakan sa handog na Rājasūya. Kaya ikaw—tigre sa mga tao—pagbulayan ito nang may matalinong paghatol, O hari.

Verse 168

प्राणिनां च हितं सौम्यं पूर्णधर्मं समाचर । भरतस्य वचः श्रुत्वा राघवः प्राह सादरम्

“O mahinahon, isagawa ang ganap na dharma na nagdudulot ng kapakanan sa mga nilalang.” Nang marinig ang mga salita ni Bharata, si Rāghava ay sumagot nang may paggalang.

Verse 169

प्रीतोस्मि तव धर्मज्ञ वाक्येनानेन शत्रुहन् । निवर्तिता राजसूयान्मतिर्मे धर्मवत्सल

O nakaaalam ng dharma, O mamumuksa ng kaaway—nalugod ako sa iyong pananalitang ito. O umiibig sa katuwiran, napigil at naurong ang aking hangaring magsagawa ng Rājasūya.

Verse 170

पूर्णं धर्मं करिष्यामि कान्यकुब्जे च वामनम् । स्थापयिष्याम्यहं वीर सा मे ख्यातिर्दिवं गता

“Ganap kong tutuparin ang dharma, at sa Kānyakubja ay itatatag ko ang (larawan ni) Vāmana. O bayani, ang aking katanyagan ay umakyat hanggang sa langit.”

Verse 171

भविष्यति न संदेहो यथा गंगा भगीरथात्

Walang pag-aalinlangan: mangyayari ito—gaya ng pagdating ng banal na Gaṅgā dahil kay Bhagīratha.