Tithi-vicara (Determination of Tithi for Fasts, Parana, and Pitri Rites)

Verse 1

वसिष्ट उवाच । इममेवार्थमुद्दिश्य नैमिषारण्यवासिनः । पप्रच्छुर्मुनयः सूतं व्यासशिष्यं महामतिम् ॥ १ ॥

Sinabi ni Vasiṣṭha: Dahil sa mismong bagay na ito, ang mga pantas na naninirahan sa Naimiṣāraṇya ay nagtanong kay Sūta—ang dakilang-isip na alagad ni Vyāsa.

Verse 2

स तु पृष्टो महाभाग एकादश्याः सुविस्तरम् । माहात्म्यं कथयामास उपवासविधिं तथा ॥ २ ॥

Nang tanungin ang marangal na iyon, ipinaliwanag niya nang ganap ang kadakilaan ng Ekādaśī, at gayundin ang wastong paraan ng pag-aayuno (upavāsa).

Verse 3

तद्वाक्यं सूतपुत्रस्य श्रुत्वा द्विजवरोत्तमाः । माहात्म्यं चक्रिणश्चापि सर्वपापौघ शांतिदम् ॥ ३ ॥

Pagkarinig sa mga salita ng anak ni Sūta, ang pinakadakila sa mga dvija ay napakinggan din ang kaluwalhatian ng Tagapagdala ng Disko (Viṣṇu)—yaong nagpapatahimik sa buong agos ng kasalanan.

Verse 4

पुनः पप्रच्छुरमलं सूतं पौराणिकं नृप । अष्टादश पुराणानि भवान् जानाति मानद ॥ ४ ॥

O Hari, muli nilang tinanong ang malinis na si Sūta, ang dalubhasang tagapagsalaysay ng Purāṇa: “O kagalang-galang, nalalaman mo ba ang labingwalong Purāṇa?”

Verse 5

कानीनस्य प्रसादेनः महाभारतमप्युत । तन्नास्ति यन्न वेत्सि त्वं पुराणेषु स्मृतिष्वपि ॥ ५ ॥

Sa biyaya ni Kānīna, nalalaman mo maging ang Mahābhārata. Tunay, sa mga Purāṇa at Smṛti ay wala nang anumang hindi mo nalalaman.

Verse 6

चरिते रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरे । अस्माकं संशयः कश्चिद्धृदये संप्रवर्तते ॥ ६ ॥

Sa napakalawak na salaysay ng mga gawa ni Raghunātha—na pinalawak hanggang sandaang koṭi (mga taludtod)—may isang pag-aalinlangan na sumibol at gumugulo sa aming mga puso.

Verse 7

तं भवानर्हति च्छेत्तुं याथार्थ्येन सुविस्तरात् । तिथेः प्रांतमुपोष्यं स्यादाहोस्विन्मूलमेव च ॥ ७ ॥

Ikaw ay may kakayahang pawiin ang pag-aalinlangang ito; ipaliwanag mo nang tapat at masinsinan: ang pag-aayuno ba’y dapat sundin hanggang sa dulo ng tithi lamang, o dapat itong ingatan mula sa pinakasimula nito?

Verse 8

दैवे पैत्र्ये समाख्याहि नावेद्यं विद्यते तवल । सौतिरुवाच । तिथेः प्रांतं सुराणां हि उपोष्यं प्रीतिवर्द्धनम् ॥ ८ ॥

Ipaliwanag mo sa akin ang mga ritwal para sa mga Deva at para sa mga Pitṛ (mga ninuno); O Tavala, wala kang bagay na hindi dapat alayan. Sabi ni Sūta: Tunay, ang pag-aayuno sa pagtatapos ng tithi ay para sa mga Deva, sapagkat pinadadakila nito ang kanilang kasiyahan.

Verse 9

मूलं तिथेः पितॄणां तु कालज्ञैः प्रियमीरितम् । अतः प्रांतमुपोष्यं हि तिथेर्दशफलेप्सुभिः ॥ ९ ॥

Ang “ugat” ng tithi, ayon sa mga nakaaalam ng panahon, ay yaong minamahal ng mga Pitṛ (ninuno). Kaya ang nagnanais ng sampung ulit na bunga ng tithi ay dapat mag-ayuno hanggang sa pagtatapos nito.

Verse 10

मूलं हि पितृतृप्त्यर्थं विज्ञेयं धर्मकांक्षिभिः । पूर्वविद्धा न कर्तव्या द्वितीया चाष्टमी तथा ॥ १० ॥

Ang mga naghahangad ng dharma ay dapat makaunawa na ang ritong kaugnay ng Mūla ay para sa pagkalugod ng mga ninuno (Pitṛ). Bukod dito, ang Dvitīyā at ang Aṣṭamī ay hindi dapat isagawa kapag ito’y pūrvaviddhā, ibig sabihi’y nagsimula na ang tithi bago ang takdang sandhi.

Verse 11

षष्ठी चैकादशी भूप धर्मकामार्थलिप्सुभिः । पूर्वविद्धा द्विजश्रेष्ठाः कर्तव्या सप्तमी सदा ॥ ११ ॥

O Hari, ang mga naghahangad ng dharma, kāma, at artha ay dapat laging mag-ayuno at mag-vrata sa Ṣaṣṭhī at Ekādaśī kapag ito’y pūrvaviddhā. O pinakamainam sa mga dvija, ang pagtalima sa Saptamī ay dapat ding isagawa palagi ayon sa tuntuning ito.

Verse 12

दर्शश्च पौर्णमासश्च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धानिमांस्त्यक्त्वा नरकं प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥

Sinumang magpabaya sa mga pagtalimang ito—ang Darśa (bagong buwan), ang Paurṇamāsa (kabilugan ng buwan), at ang taunang Śrāddha para sa ama—na tinalikuran ang sinaunang iniutos, ay mahuhulog sa impiyerno.

Verse 13

हानिं च संततेर्भूपदौर्भाग्यं समवाप्नुयात् । एतच्छ्रुतं मया विप्राः कृष्णद्वैपायनात्पुरा ॥ १३ ॥

O Hari, siya’y magdurusa ng pagkalugi sa lahi at tatanggap ng kamalasan mula sa hari. O mga Brahmana, ito’y minsan ko nang narinig noon mula kay Kṛṣṇa-Dvaipāyana (Vyāsa).

Verse 14

आदित्योदयवेलायां यास्तोकापि तिथिर्भवेत् । पूर्वविद्धा तु मंतव्या प्रभूता नोदयं विना ॥ १४ ॥

Sa oras ng pagsikat ng araw, alinmang tithi na naroroon—kahit saglit lamang—ay dapat ituring na pūrvaviddhā, yaong nauna nang nagsimula. Ngunit ang tithi na mahaba man subalit hindi sumasayad sa pagsikat ng araw ay hindi dapat tanggapin bilang wasto para sa pagtalima ng araw na iyon.

Verse 15

पारणे मरणे नॄणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता । पित्र्येऽस्तमनवेलायां स्पर्शे पूर्णा निगद्यते ॥ १५ ॥

Para sa pāraṇa (pagbasag ng pag-aayuno) at sa sandali ng pagpanaw ng tao, ang tithi ay yaong umiiral sa mismong sandaling iyon. Ngunit para sa mga ritong pang- ninuno (pitṛ-karman), kapag ang tithi ay sumayad sa oras na malapit sa paglubog ng araw, ito’y itinuturing na “ganap” at lubos na naaangkop.

Verse 16

न तत्रोदयिनी ग्राह्या दैवस्योदयिकी तिथिः । प्रत्यहं शोधयेत्प्राज्ञस्तिथिं दैवज्ञचिंतकात् ॥ १६ ॥

Sa bagay na ito, huwag tanggapin ang pagbibilang ng tithi na “udayinī” na nakabatay sa pagsikat ng araw; sa halip, para sa mga banal na pagtalima at ritwal, ang tithi ay dapat itakda ayon sa sanggunian ng pagsikat ng araw. Kaya ang marunong ay dapat magsiyasat ng tithi araw-araw sa pamamagitan ng dalubhasang astrologo.

Verse 17

तिथिप्रमाणं विप्रेंद्राः क्षपाकरदिवाकरौ । चंद्रार्कचारविज्ञानात्कालं कालविदो विदुः ॥ १७ ॥

O pinakamainam sa mga brāhmaṇa, ang sukat ng tithi ay itinatakda ng Buwan at ng Araw. Sa pagkaalam sa paglalakbay ng Buwan at Araw, nauunawaan ng mga nakaaalam ng kala ang mismong panahon.

Verse 18

पूर्वायाः संगदोषेण न योग्यास्ताः प्रपूजने । वर्जयन्ति नरास्तज्ज्ञा यामांश्च चतुरो द्विजाः ॥ १८ ॥

Dahil sa dungis na dulot ng naunang pagdikit (saṅga-doṣa), ang mga panahong/kalagayang iyon ay hindi karapat-dapat sa pagsamba. Kaya ang mga nakaaalam ng tuntunin—lalo na ang mga dvija—ay umiiwas sa mga iyon, gayundin sa apat na yāma (apat na pagbabantay ng oras).

Verse 19

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि स्नानपूजाविधिक्रमम् । न दिवा शुद्धिमाप्नोति तदा रात्रौ विधीयते ॥ १९ ॥

Ngayon, ipaliliwanag ko ang wastong pagkakasunod ng mga ritwal ng banal na pagligo at pagsamba. Kung sa araw ay hindi makamtan ang kalinisan-ritwal, kung gayon ang pagtalima ay dapat isagawa sa gabi.

Verse 20

दिनकार्यमशेषं हि कर्तव्यं शर्वरीमुखे । विधिरेष मया ख्यातो नराणामुपवासिनाम् ॥ २० ॥

Tunay nga, ang lahat ng tungkulin sa maghapon ay dapat tapusin sa pinakasimula ng gabi. Ito ang tuntuning aking ipinahayag para sa mga nagsasagawa ng upavāsa (pag-aayuno).

Verse 21

अल्पायामथ विप्रेंद्रा द्वादश्यामरुणोदये । स्नानार्चनक्रिया कार्य्या दानहोमादिसंयुता ॥ २१ ॥

Pagkaraan nito, O pinakadakila sa mga brāhmaṇa, sa aruṇodaya (bukang-liwayway) ng araw na Dvādaśī, isagawa ang mga ritwal ng pagligo at pagsamba (arcana), kalakip ang dāna, homa, at iba pang banal na gawain.

Verse 22

त्रयोदश्यां हि शुद्दायां पारणे पृथिवीफलम् । शतयज्ञाधिकं वापि नरः प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ २२ ॥

Tunay nga, kapag ang pāraṇa (pagbabasag ng pag-aayuno) ay ginawa sa dalisay na araw ng Trayodaśī, tiyak na matatamo ng tao ang gantimpalang kasinghalaga ng buong daigdig—maging higit pa sa sandaang yajña—walang alinlangan.

Verse 23

एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रत्यूषे स्नानमाचरेत् । पितृतर्पणसंयुक्तं न दृष्ट्वा द्वादशीदिनम् ॥ २३ ॥

Dahil dito, O mga brāhmaṇa, maligo sa bukang-liwayway; at kalakip ang pitṛ-tarpaṇa (pag-aalay ng tubig sa mga ninuno), huwag hayaang lumipas ang araw ng Dvādaśī nang hindi napapansin at ginagalang.

Verse 24

महाहानिकरा ह्येषा द्वादशी लंघिता नृभिः । करोति धर्महरणमस्नातेव सरस्वती ॥ २४ ॥

Tunay nga, ang Dvādaśī na ito ay nagdudulot ng malaking kapinsalaang espirituwal kapag nilalabag o pinababayaan ng tao. Inaalis nito ang kabutihang-loob at gantimpala, gaya ng pagpasok sa ilog Sarasvatī nang hindi naglilinis sa pamamagitan ng pagligo.

Verse 25

क्षये वाप्यथवा वृद्धौ संप्राप्ते वा दिनोदये । उपोष्या द्वादशी पुण्या पूर्वविद्धां विवर्जयेत् ॥ २५ ॥

Maging pinaikli (kṣaya) o pinahaba (vṛddhi) ang tithi, o kahit magsimula ito sa pagsikat ng araw, ang banal na Dvādaśī ay dapat tuparin sa pag-aayuno; iwasan ang Dvādaśī na ‘nabutas’ o nasapawan ng naunang tithi (pūrvaviddhā).

Verse 26

ब्राह्मण उवाच । यदा च प्राप्यते सूत द्वादश्यां पूर्वसंभवा । तदोपवासो हि कथं कर्तव्यो मानवैर्वद ॥ २६ ॥

Wika ng Brahmana: “O Sūta, kapag ang Ekādaśī na nauna nang lumitaw ay napapatak sa araw ng Dvādaśī, paano dapat isagawa ng mga tao ang pag-aayuno? Ipaliwanag mo.”

Verse 27

उपवासदिनं विद्धं यदा भवति पूर्वया । द्वितीयेऽह्नि यदा न स्यात्स्वल्पाप्येकादशी तिथिः ॥ २७ ॥

Alamin na ang araw ng pag-aayuno ay itinuturing na ‘nabutas’ kapag nasapawan ito ng naunang tithi; at kapag sa sumunod na araw ay wala man lamang kahit kaunting bahagi ng tithi ng Ekādaśī.

Verse 28

तत्रोपवासो विहितः कथं तद्वद सूतज । सौतिरुवाच । यदा न प्राप्यते विप्रा द्वादश्यां पूर्वसम्भवम् ॥ २८ ॥

“Kung gayon, paano itinatakda ang pag-aayuno roon? Sabihin mo sa akin, O anak ni Sūta.” Sabi ni Sauti: “O mga Brahmana, kapag sa Dvādaśī ay hindi nakukuha ang nararapat na naunang panahon…”

Verse 29

रविचन्द्रार्कजाहं तु तदोपोष्यं परं दिनम् । बह्वा गमविरोधेषु ब्राह्मणेषु विवादिषु ॥ २९ ॥

Ngunit kung ang araw ng pag-aayuno ay tumapat sa Linggo, Lunes, o Sabado, dapat mag-ayuno sa susunod na araw—lalo na kapag maraming Brahmana ang nagtatalo dahil sa salungatan ng mga āgama.

Verse 30

उपोष्या द्वादशी पुण्या त्रयोदश्यां तु पारणम् । एकादश्यां तु विद्धायां संप्राप्ते श्रवणे तथा ॥ ३० ॥

Ang banal na Dvādaśī ay dapat ganapin bilang araw ng pag-aayuno (upavāsa), at ang pagbasag ng ayuno (pāraṇa) ay gawin sa Trayodaśī. Gayundin, kapag ang Ekādaśī ay “viddhā” (nasasapawan o nahahalo ng katabing tithi) at kapag dumarating ang nakṣatra na Śravaṇa, ang kaparehong tuntunin ang sinusunod.

Verse 31

उपोष्या द्वादशी पुण्या पक्षयोरुभयोरपि । एष वो निर्णयः प्रोक्तो मया शास्त्रविनिर्णयात् ॥ ३१ ॥

Ang banal na pag-aayuno sa Dvādaśī ay dapat isagawa sa dalawang pakṣa, kapwa sa Śukla (maliwanag na kalahati) at sa Kṛṣṇa (madilim na kalahati). Ito ang pasyang ipinahayag ko sa inyo, ayon sa paghatol na hinango mula sa mga śāstra.

Verse 32

किमन्यच्छ्रोतुकामा हि तद्भवंतो ब्रुवंतु मे । ऋषय ऊचुः । युगादीनां वद्विधिं सौते सम्यग्यथातथम् ॥ ३२ ॥

“Ano pa nga ba ang nais ninyong marinig? Kung gayon, kayong mga kagalang-galang, sabihin ninyo sa akin.” Sinabi ng mga ṛṣi: “O Sūta, ipaliwanag mo nang wasto at tumpak, ayon sa tunay na kalagayan, ang salaysay at pamamaraan hinggil sa mga Yuga at mga kaugnay na bagay.”

Verse 33

रविसंक्रातिकादीनां नावेद्यं विद्यते तव । सौतिरुवाच । द्वे शुक्ले द्वे तथा कृष्णे युगाद्याः कवयो विदुः ॥ ३३ ॥

“Wala kang kaalaman tungkol sa saṅkrānti ng Araw (paglipat sa mga tanda ng zodiak) at iba pang bagay ng kalendaryo.” Sinabi ni Sūta: “Alam ng mga pantas na ang mga pasimula ng yuga ay apat—dalawa sa Śukla pakṣa at dalawa sa Kṛṣṇa pakṣa.”

Verse 34

शुक्ले पूर्वाह्णिके ग्राह्ये कृष्णे ग्राह्येऽपराह्णिके । अयनं दिनभागाढ्यं संक्रमः षोडशः पलः ॥ ३४ ॥

Sa Śukla pakṣa, ang dapat kuning oras ay sa umaga; sa Kṛṣṇa pakṣa, ang dapat kuning oras ay sa hapon. Ang ayana ay binibilang na may dagdag na bahagi ng araw, at ang saṅkrama (pagpasok ng Araw) ay sinusukat na labing-anim na pala.

Verse 35

पूर्वे तु दक्षिणे भागे व्यतीते चोत्तरो मतः । मध्यकाले तु विषुवे त्वक्षया परिकीर्तिता ॥ ३५ ॥

Kapag ang Araw ay nasa unang paglalakbay nito, ito’y itinuturing na timog na kalahati (dakṣiṇāyana); kapag iyon ay lumipas, nauunawaan ang hilagang kalahati (uttarāyana). Ngunit sa gitnang panahon—sa viṣuval, ang pagkapantay (equinox)—ito’y ipinahahayag na Akṣayā, ang panahong di-nauubos at laging mabunga.

Verse 36

ज्ञात्वा विप्रास्तिथिं सम्यक्सांवत्सरसमीरिताम् । कर्तव्यो ह्युपवासस्तु अन्यथा नरकं व्रजेत् ॥ ३६ ॥

O mga brāhmaṇa, matapos maunawaang wasto ang tithi ayon sa itinakdang taunang bilang (sāṃvatsara), kailangang isagawa ang upavāsa, ang banal na pag-aayuno; kung hindi, mapapasa-impiyerno ang tao.

Verse 37

पूर्वविद्धां प्रकुर्वाणो नरो धर्मं निकृंतति । संततेस्तु विनाशाय संपदां हरणाय च ॥ ३७ ॥

Ang taong gumagawa ng kilos na batid nang kapintasan ay tila pumuputol sa mismong Dharma—nagdadala ng pagkapuksa sa angkan at pag-agaw sa kanyang kasaganaan.

Verse 38

पलवेधेऽपि विप्रेंद्रा दशम्या वर्जयेच्छिवाम् । सुराया बिंदुना स्पृष्टं यथा गंगाजलंत्यजेत् ॥ ३८ ॥

O pinakamainam sa mga brāhmaṇa, kahit sa panahon ng kakapusan, iwasan ang pagsamba kay Śiva sa Daśamī (ikasampung araw). Gaya ng pagtatakwil sa tubig ng Gaṅgā kapag nadampian kahit patak ng alak.

Verse 39

श्वहतं पंचगव्यं च दशम्या दूषितां त्यजेत् । एकादशीं द्विजश्रेष्ठाः पक्षयोरुभयोरपि ॥ ३९ ॥

Kung ang pañcagavya ay nasira o nadungisan, dapat itong itakwil; gayundin, O pinakadakila sa mga dwija, talikdan ang Ekādaśī na nadungisan ng Daśamī—maging sa maliwanag na kalahati o sa madilim na kalahati ng buwan.

Verse 40

पूर्वविद्धा पुरा दत्ता सा तिथिर्यदुमौलिना । दानवेभ्यो द्विजश्रेष्ठाः प्रीणनार्थं महात्मनाम् ॥ ४० ॥

O pinakamainam sa mga Brahmin, ang tithi na yaon—kapag ito’y “pūrvaviddhā” (nauna nang nasaling ng wastong bahagi)—ay matagal nang ipinagkaloob ni Śrī Kṛṣṇa, hiyas sa tuktok ng angkang Yadu, sa mga Dānava, upang bigyang-kasiyahan ang mga dakilang kaluluwa.

Verse 41

अकाले यद्धनं दत्तमपात्रेभ्यो द्विजोत्तमाः । संक्रुद्वैरपि यद्दत्तं यद्दत्तं चाप्यसत्कृतम् ॥ ४१ ॥

O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang, ang yaman na ibinigay sa di-wastong panahon, ibinigay sa di-karapat-dapat, ibinigay habang may galit o poot, o ibinigay nang walang nararapat na paggalang—ang gayong pagbibigay ay itinuturing na may kapintasan.

Verse 42

पूर्वविद्धतिथौ दत्तं तद्दत्तमसुरेष्वथ । यदुच्छिष्टेन दत्तं तु यद्दत्तं पतितेष्वपि ॥ ४२ ॥

Ang handog na ibinigay sa tithi na “pūrvaviddha” (nasira dahil nasaling ng naunang tithi) ay parang ibinigay sa mga Asura. At anumang ibinigay na may tira-tirang pagkain (pagkatapos kumain) ay para bang ibinigay maging sa mga nalugmok at marumi.

Verse 43

स्त्रीजेतेषु च यद्दत्तं यद्दत्तं जलवर्जितम् । पुनः कीर्तनसंयुक्तं तद्दत्तमसुरेषु वै ॥ ४३ ॥

Anumang ibinigay habang kasama ang mga babae (sa kalagayang nalilihis ng pita), at anumang ibinigay nang walang ritwal na pag-aalay ng tubig—kahit pa muling samahan ng kīrtana at pagpupuri—ay tunay na itinuturing na parang ibinigay sa mga Asura.

Verse 44

तस्माद्विप्रा न कर्त्व्या विद्धाप्येकादशी तिथिः । यथा हंतिपुरा पुण्यं श्राद्धं च वृषलीपतिः ॥ ४४ ॥

Kaya nga, O mga Brahmana, hindi dapat ganapin ang Ekādaśī kapag ang tithi ay “viddhā” (nasaling o napasukan ng ibang tithi). Kung paanong winawasak ng asawa ng isang babaeng śūdra ang kabutihang-loob ng isang lungsod, gayon din niya sinisira ang bisa ng śrāddha.

Verse 45

दत्तं जप्तं हुतं स्नातं तथा पूजा कृता हरेः । तिथौ विद्धे क्षयं याति तमः सूर्योदये यथा ॥ ४५ ॥

Ang kawanggawang kawanggawa, pagbigkas ng mantra, paghahandog sa apoy, paliligo sa ritwal, at maging pagsamba kay Hari—kapag ginawa sa tithi na ‘nabutas’ o marumi (tithi-viddha), lahat ay nawawalang-bisa, gaya ng dilim na naglalaho sa pagsikat ng araw.

Verse 46

जीर्णं पतिं यौवनगर्विता यथा त्यजंति नार्यो झषकेतुनार्दिताः । तथा हि वेधं विबुधास्त्यजंति तिथ्यंतरं धर्मविवृद्धये सदा ॥ ४६ ॥

Gaya ng mga babaeng nalalasing sa yabang ng kabataan, na iniiwan ang matandang asawa kapag ginugulo ng pagnanasa na pinupukaw ni Kāma (may bandilang isda); gayon din, ang marurunong ay laging iniiwan ang tithi na may vedha at pumipili ng ibang tithi, upang laging lumago ang dharma.

Verse 47

श्रीबृहन्नारदीयपुरणोत्तरभागे तिथिविचारो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

Sa Uttara-bhāga (huling bahagi) ng kagalang-galang na Bṛhannāradīya Purāṇa, dito nagsisimula ang ikalawang kabanata na pinamagatang “Tithi-vicāra,” ang pagsusuri sa mga araw ng tithi (araw-buwan).