Shloka 5

Adhyaya 53 — Rudrasarga and the Measure of the Manvantaras: Svayambhuva Manu, Priyavrata’s Line, and the Seven Dvipas

Sanskrit

मन्वन्तरप्रमाणञ्च इत्येतत् साधिकं विना ।

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् ॥

Transliteration

manvantarapramāṇañ ca ity etat sādhikaṃ vinā | aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam

Translation

At ang sukat ng isang Manvantara na ito—hindi kasama ang “dagdag” (sādhika) na bahagi—ay inaalala bilang walong daang libo sa banal na pagtutuos ng mga deva.

Word by Word

• मन्वन्तर-प्रमाणम्: the measure/extent of a manvantara
• मन्वन्तर-प्रमाणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मन्वन्तर (प्रातिपदिक) + प्रमाण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; तत्पुरुषसमासः (मन्वन्तरस्य प्रमाणम्)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/इत्यर्थक-अव्यय (quotative particle)

• एतत्: this
• एतत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; सर्वनाम

• स-अधिकम्: inclusive (with the addition)
• स-अधिकम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अधिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; उपसर्गसदृश-पूर्वपद 'स' = 'सहितम्' (with, inclusive)

• विना: without
• विना: Apadana (अपादान)
• Type: Indeclinable
• Root: विना (अव्यय)
• Form: अपादानार्थक-अव्यय/उपपद (without; governs तृतीया)

• अष्टौ: eight
• अष्टौ: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अष्टन् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; संख्यावाचक (agreeing with implied 'सहस्राणि')

• शत-सहस्राणि: hundred-thousands (i.e., 100,000s)
• शत-सहस्राणि: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शत (प्रातिपदिक) + सहस्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), बहुवचन; तत्पुरुषसमासः (शतानां सहस्राणि = hundred-thousands)

• दिव्यया: divine
• दिव्यया: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन; विशेषण (saṃkhyayā)

• संख्यया: by number/count
• संख्यया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: संख्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन

• स्मृतम्: is stated/recorded
• स्मृतम्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘is stated/remembered’

Speakers

• Mārkaṇḍeya

Key Themes

• Cosmology
• Time conversion (human vs divine measure)
• Manvantara arithmetic

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Different scales of time are not contradictions but pedagogical frames: the same cosmic order is narrated to match the listener’s capacity.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Manvantara: technical specification of duration, including how the ‘added’ interval is treated in reckoning.

What is the esoteric significance?

‘Divine count’ implies a perspective shift: when consciousness is elevated, what seems immeasurably long becomes a graspable unit—time is relative to the knower.