Shloka 16
Dharma-vyādha’s Analysis of Moral Decline and the Mahābhūta–Guṇa Schema (धर्मव्याधोपदेशः)
युधिष्ठिरो महाराज पुन: पप्रच्छ तं॑ मुनिम् । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महाभाग मार्कण्डेयजीके मुखसे राजर्षि इन्द्रद्युम्नको पुनः स्वर्गकी प्राप्तिका वृत्तान्त सुनकर राजा युधिष्ठिरने उन मुनीश्वरसे फिर प्रश्न किया,श्लेष्मादिभिव्यप्ततनुर्म्रियमाणो विचेतन: । ब्राह्मणा एव सम्पूज्या: पुण्यं स्वर्गमभीप्सता जिसका शरीर कफ आदिसे भर गया हो, जो मर रहा हो और अचेत हो गया हो, उसे पुण्यमय स्वर्गलोककी प्राप्ति अभीष्ट हो तो ब्राह्मणोंकी पूजा भी करनी चाहिये
vaiśampāyana uvāca | yudhiṣṭhiro mahārāja punaḥ papraccha taṁ munim | śleṣmādibhir vyāptatanur mriyamāṇo vicetanaḥ | brāhmaṇā eva sampūjyāḥ puṇyaṁ svargam abhīpsatā |
Sinabi ni Vaiśampāyana: Matapos marinig mula sa kagalang-galang na si Mārkaṇḍeya ang salaysay kung paanong muling nakamtan ng haring-muni na si Indradyumna ang langit, muling nagtanong si Haring Yudhiṣṭhira sa pantas na iyon: “Kung ang katawan ng isang tao ay nalulunod sa plema at iba pang mga likido ng katawan, siya’y naghihingalo at nawalan na ng malay—ngunit minimithi pa rin ang langit na nagdadala ng kabutihan—kung gayon, tunay ngang dapat parangalan nang wasto ang mga Brāhmaṇa (bilang gawa ng dharma at pagkamatuwid).”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even at the end of life—when one is incapacitated—seeking a virtuous afterlife is connected with acts of dharma; here, the emphasized meritorious act is honoring Brāhmaṇas, presented as a potent means of accruing puṇya aimed at svarga.
After hearing from Mārkaṇḍeya the story of King Indradyumna’s renewed attainment of heaven, Yudhiṣṭhira continues the discussion by asking the sage about the proper dharmic course for a person who is dying and unconscious yet aspires to reach heaven.