Shloka 88
इन्द्रद्युम्नोपाख्यानम्
Indradyumna Upākhyāna: On Kīrti, Smṛti, and Restoration
विक्रोशमानक्षान्योन्यं जनो गां पर्यटिष्यति । ततस्तुमुलसड्घाते वर्तमाने युगक्षये,प्रायः लोग स्वदेश छोड़कर दूसरे देशों, दिशाओं, नगरों और गाँवोंका आश्रय लेंगे और हा तात! हा पुत्र! इत्यादि रूपसे अत्यन्त दुःखद वाणीमें एक-दूसरेको पुकारते हुए इस पृथ्वीपर विचरेंगे। युगान्तकालमें संसारकी यही दशा होगी। उस समय एक ही साथ समस्त लोकोंका भयंकर संहार होगा
vikrośamānāḥ kṣāṇy anyonyaṃ jano gāṃ paryaṭiṣyati | tatas tumula-saṅghāte vartamāne yuga-kṣaye, prāyo lokāḥ sva-deśaṃ tyaktvā dvitīya-deśān diśo nagarāṇi grāmāṃś ca āśrayiṣyanti, “hā tāta! hā putra!” ity-ādi-rūpeṇa atyanta-duḥkha-vāṇyā parasparaṃ āhvayantaḥ pṛthivyāṃ vicariṣyanti | yugānta-kāle saṃsārasya eṣā daśā bhaviṣyati | tadā ekakālaṃ samasta-lokānāṃ bhayaṅkaraḥ saṃhāraḥ bhaviṣyati ||
Wika ni Mārkaṇḍeya: “Maglilibot ang mga tao sa ibabaw ng daigdig, sumisigaw at nagtatawag sa isa’t isa sa gitna ng paghihirap. Kapag sumapit na sa wakas ang yuga at kumalat sa lahat ng dako ang magulo at dumadagundong na kapahamakan, karamihan ay iiwan ang sariling lupang tinubuan at hahanap ng kanlungan sa ibang mga lupain—ibang panig, mga lungsod at mga nayon. Sa tinig na basag sa dalamhati—‘Ay, ama! Ay, anak!’—sila’y maglalagalag sa mundong ito. Ganyan ang magiging kalagayan ng mundo sa dulo ng yuga; at sa sandaling iyon, sa iisang hagupit, isang kakila-kilabot na paglipol ang mangyayari sa lahat ng mga tao.”
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the fragility of social order and the impermanence of worldly security: when dharma and stability decline toward a yuga’s end, fear, displacement, and grief spread, culminating in a sweeping dissolution (saṃhāra). It implicitly urges steadiness in dharma and detachment from overreliance on worldly arrangements.
Markandeya describes an apocalyptic yuga-end scenario: people, crying out for lost relatives, abandon their homelands and wander seeking refuge in other places as a violent, collective calamity unfolds, leading to a simultaneous, terrible destruction of all peoples.