Shloka 66
इन्द्रद्युम्नोपाख्यानम्
Indradyumna Upākhyāna: On Kīrti, Smṛti, and Restoration
शूद्रा: परिचरिष्यन्ति न द्विजान् युगसंक्षये । आश्रमेषु महर्षीणां ब्राह्मणावसथेषु च,युगान्तकालमें शूद्र द्विजातियोंकी सेवा नहीं करेंगे। वह समय आनेपर महर्षियोंके आश्रमोंमें, ब्राह्मणोंके घरोंमें, देवस्थानोंमें, चैत्यवृक्षोंके आस-पास और नागालयोंमें जो भूमि होगी, उसपर हड्डी जड़ी हुई दीवारोंका चिह्न तो उपलब्ध होगा; परंतु देवमन्दिर उस भूमिकी शोभा नहीं बढ़ायेंगे
śūdrāḥ paricariṣyanti na dvijān yugasaṃkṣaye | āśrameṣu maharṣīṇāṃ brāhmaṇāvasatheṣu ca ||
Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Sa pagkalusaw ng panahon (wakas ng yuga), hindi na maglilingkod ang mga Śūdra sa mga ‘dalawang-beses na isinilang’. Maging sa mga āśrama ng mga dakilang ṛṣi at sa mga tahanan ng mga brāhmaṇa, hihina at maglalaho ang nakaugaliang kaayusan ng paggalang at paglilingkod.”
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse presents a yuga-end (age-ending) symptom: the weakening of traditional duties and reciprocal social obligations, especially the expected service relationship between Śūdras and the twice-born, signaling broader dharmic decline.
Mārkaṇḍeya is describing future degeneration at the close of an age, listing signs that established religious and social institutions—such as seers’ hermitages and Brāhmaṇa households—will no longer command customary respect and service.