Shloka 67
इन्द्रद्युम्नोपाख्यानम्
Indradyumna Upākhyāna: On Kīrti, Smṛti, and Restoration
देवस्थानेषु चैत्येषु नागानामालयेषु च । एड्डकचिह्ना पृथिवी न देवगृहभूषिता,युगान्तकालमें शूद्र द्विजातियोंकी सेवा नहीं करेंगे। वह समय आनेपर महर्षियोंके आश्रमोंमें, ब्राह्मणोंके घरोंमें, देवस्थानोंमें, चैत्यवृक्षोंके आस-पास और नागालयोंमें जो भूमि होगी, उसपर हड्डी जड़ी हुई दीवारोंका चिह्न तो उपलब्ध होगा; परंतु देवमन्दिर उस भूमिकी शोभा नहीं बढ़ायेंगे
devasthāneṣu caityeṣu nāgānām ālayeṣu ca | eḍḍakacihnā pṛthivī na devagṛhabhūṣitā ||
Wika ni Mārkaṇḍeya: “Sa mga bakuran ng mga templo, malapit sa mga dambana at sa mga punong banal, at maging sa mga tahanan ng mga Nāga, ang lupa ay magtataglay na lamang ng mga bakas ng madidilim na kuta na wari’y buto at ng mga wasak na labi; hindi na ito palalamutian ng mga tahanan ng mga diyos. Ito ang palatandaan ng pagbulusok ng panahon—kapag naglaho ang paggalang, paglilingkod, at banal na kaayusan, pati ang mga pook na laan sa pagsamba ay nawawalan ng ganda at pag-iingat.”
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse presents a moral warning: when dharma declines, sacred spaces lose their sanctity and protection. The disappearance of temples and the presence of harsh, ruin-like traces symbolize the erosion of reverence, social responsibility, and religious upkeep.
Mārkaṇḍeya is describing ominous features of a future degenerate age. He lists traditionally sacred locations—temples, shrines/holy trees, and Nāga-dwellings—and says that instead of being beautified by temples, the land there will show only bleak signs, indicating widespread neglect of worship and sacred order.