Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनो<नुगे । व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते
vaiśaṃpāyana uvāca | vāyau cākāśa-saṃlīne ākāśe ca mano'nuge | vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate, nṛpaśreṣṭha ab tuṃ pañcabhūtoṃke ātyantika-pralayakī bāt suno | pūrvakāleṃ jab is pṛthvīkā ekārṇavake jala-meṃ laya ho gayā | jalakā tejas-meṃ, tejas-kā vāyu-meṃ, vāyu-kā ākāśa-gaṃ, ākāśa-kā mana-meṃ, mana-kā vyakta (mahat-tattva) meṃ, vyakta-kā avyakta prakṛti-meṃ, avyakta-kā puruṣa-meṃ arthāt māyā-viśiṣṭa īśvara-meṃ aur puruṣa-kā sarvavyāpī paramātma-meṃ laya ho gayā, us samaya sab or kevala andhakāra-hī-andhakāra chā gayā | uske sivā aur kuch bhī jñāna nahīṃ paṛtā thā ||
Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “Kapag ang hangin ay nalulusaw sa kalawakan, at ang kalawakan ay sumusunod sa isip; kapag ang isip ay nalulusaw sa nahahayag na prinsipyo (mahat), at ang nahahayag ay bumabalik sa di-nahahayag—o pinakamainam sa mga hari, pakinggan ang salaysay ng ganap na pagkalusaw ng limang dakilang sangkap. Noong una, ang lupang ito’y lumubog sa tubig ng iisang karagatang kosmiko; ang tubig sa apoy; ang apoy sa hangin; ang hangin sa kalawakan; ang kalawakan sa isip; ang isip sa mahat; ang mahat sa di-nahahayag na Prakṛti; ang di-nahahayag sa Puruṣa (ang Panginoong kaugnay ng māyā); at ang Puruṣa sa Kataas-taasang Sarili na sumasaklaw sa lahat—noon, sa lahat ng dako ay kadiliman lamang; wala nang ibang matukoy.”
वैशग्पायन उवाच
All manifested reality is impermanent and resolves step-by-step into subtler causes, culminating in the Supreme Self. The passage uses the dissolution sequence to point beyond the elements and mind to the ultimate, all-pervading Paramātman.
Vaiśaṃpāyana instructs a kingly listener about the ‘final dissolution’ (ātyantika pralaya), describing how earth, water, fire, wind, space, mind, and higher principles are successively reabsorbed until only undifferentiated darkness is perceived.