Shloka 16
Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
अव्यक्ते पुरुष याते पुंसि सर्वगतेडपि च । तम एवाभवत् सर्व न प्राज्ायत किंचन
avyakte puruṣa yāte puṁsi sarvagate ’pi ca | tam evābhavat sarvaṁ na prājāyata kiṁcana, nṛpaśreṣṭha |
Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “Kapag ang nahahayag ay napasanib sa Di-nahahayag, at ang ‘tao’ (puruṣa) ay napasanib din sa Realidad na sumasaklaw sa lahat, ang lahat ay nagiging yaon lamang; walang anumang isinilang. O pinakamainam sa mga hari, ngayo’y pakinggan ang ganap na pagkalusaw ng limang dakilang sangkap: noong unang panahon, ang lupang ito’y nalusaw sa tubig ng iisang karagatan; ang tubig sa apoy; ang apoy sa hangin; ang hangin sa kalawakan; ang kalawakan sa isip; ang isip sa mahat; ang mahat sa di-nahahayag na Prakṛti; ang di-nahahayag sa Panginoong kaugnay ng māyā; at yaon sa Kataas-taasang Sarili na sumasaklaw sa lahat—noon, sa lahat ng dako ay kadiliman lamang, at wala nang ibang matukoy.”
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
All manifested categories—elements, mind, and cosmic principles—are ultimately reabsorbed step by step into subtler causes, culminating in the all-pervading Supreme Self; in that final state, differentiation ceases and nothing new is produced.
Vaiśaṃpāyana explains to the king the ‘ultimate dissolution’ (ātyantika pralaya) of the five elements and associated principles, describing a graded merging from earth into water and onward through subtler levels until only the Supreme Reality remains, with darkness symbolizing the absence of perceivable distinctions.