Shloka 15
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
षड्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभ: पञ्चगुणं तथा । बुद्धि चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्न त्रिगुणं तथा
ṣaḍguṇaṃ ca mano jñātvā nabhaḥ pañcaguṇaṃ tathā | buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaś ca triguṇaṃ tathā ||
Wika ni Bhīṣma: “Matapos maunawaan na ang isip (manas) ay may anim na katangian, ang kalawakan (ākāśa) ay may lima, ang talino (buddhi) ay may apat, at ang dilim/kamangmangan (tamas) ay may tatlo—ang nakaaalam sa ganitong antas-antás na kaayusan ng mga katangian ay nagkakamit ng mapanuring pagtanaw sa mga sangkap ng karanasan. Ang ganitong pagtanaw ay tumutulong sa paglayo sa mga bagay ng pandama at nagpapatatag sa naghahanap sa landas na lumalampas sa pagkalito tungo sa paglaya.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches analytical discernment: by classifying mind, space, intellect, and tamas according to their respective sets of qualities, a seeker learns to distinguish the layers of experience and loosen attachment to sense-objects—an aid to liberation-oriented knowledge (jñāna) in Sāṅkhya-Yoga.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues his philosophical exposition to the king, presenting a compact schema of how different inner and elemental principles are understood through their ‘qualities,’ as part of a broader teaching on knowledge and release.