Shloka 13
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रो धसरीसूपाम् । सत्यतीर्थनृतक्षोभां क्रोधपड्कां सरिद्वराम्
lobha-moha-tṛṇa-channāṁ kāma-krodha-sarīsṛpām | satya-tīrtha-nṛta-kṣobhāṁ krodha-paṅkāṁ sarid-varām ||
Wika ni Vyāsa: “Ang ilog na tinatawag na saṃsāra ay nakapanghihilakbot, dumadaloy sa lahat ng daigdig. Ang mga pampang nito’y hinubog ng mga balak ng isip; natatabingan ito ng damo ng kasakiman at kamangmangan. Ang pagnanasa at galit ay naninirahan dito na parang mga ahas. Ang katotohanan ang tawiran; ang kasinungalingan ang pag-uga ng agos; ang galit ang putik. Ito ang ‘pinakamakapangyarihang ilog’ sapagkat walang hihigit sa lakas nitong magpaanod ng mga nilalang. Ang hindi pa nagagapi ang sarili’y halos di makatawid; ngunit sa dalisay na paghatol, malalampasan ito.”
व्यास उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as a dangerous river whose hidden grasses are greed and delusion, whose serpents are desire and anger, and whose mud is anger itself. Crossing becomes possible through self-conquest and purified discernment, with truth serving as the reliable ‘ford’.
In Śānti Parva’s instruction on liberation and conduct, Vyāsa teaches through an extended metaphor: the human condition is like a river that sweeps beings along, and the listener is urged to cross it by cultivating truth, clarity, and mastery over the mind and passions.