Shloka 17
Gautama’s Flight, the Enchanted Grove, and the Arrival of Rājadharma
Nāḍījaṅgha
त्याग: स्नेहस्य यत् त्यागो विषयाणां तथैव च । रागद्वेषप्रहीणस्य त्यागो भवति नान्यथा
tyāgaḥ snehyasya yat tyāgo viṣayāṇāṃ tathaiva ca | rāga-dveṣa-prahīṇasya tyāgo bhavati nānyathā ||
Wika ni Bhishma: Ang tunay na pagtalikod (tyāga) ay ang pagbitaw sa pagkakapit—pagbitaw sa mapang-angking pag-ibig at sa pag-asa sa mga bagay na dinarama ng pandama. Tanging sa taong iniwan na ang pagnanasa (rāga) at pag-ayaw o poot (dveṣa) nagiging ganap ang pagtalikod; kung hindi, hindi ito tunay.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True tyāga is not merely external giving up; it is the inner abandonment of attachment to people and to sense-objects. Renunciation becomes authentic only when one is free from both rāga (pull of liking) and dveṣa (push of disliking).
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and the path of peace after the war. Here he defines renunciation as an inner state grounded in freedom from attraction and aversion, rather than a superficial change of lifestyle.