Shloka 25
रणभूमिवर्णनम् — Devāsuropama-yuddha and the ‘River’ Metaphor of the Battlefield
सव्ये5भूत् कृतवर्मा च त्रिगर्ती: परिवारित:
savye 'bhūt kṛtavarmā ca trigartīḥ parivāritaḥ | vyūhake vāma-bhāge trigartaiḥ parivāritaḥ kṛtavarmā sthitaḥ | dakṣiṇa-pārśve śaka-yavana-senayā saha kṛpācāryaḥ | pṛṣṭha-bhāge kāmbojaiḥ parivṛto 'śvatthāmā sthitaḥ |
Sinabi ni Sañjaya: Sa kaliwang pakpak ay nakatayo si Kṛtavarmā, napalilibutan ng mga Trigarta. Sa kanang panig naman si Kṛpācārya, kasama ang mga hukbo ng Śaka at Yavana. At sa likuran ay si Aśvatthāmā, napaliligiran ng mga Kāmboja. Sa gayon naitindig ang pormasyon ng mga Kaurava: mga batikang pinuno ang nagbabantay sa magkabilang pakpak at sa hulihan, tanda ng madilim na pasyang ipagpatuloy ang digmaan sa pamamagitan ng disiplina ng hanay at lakas ng mga kapanalig.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical weight of war as a disciplined, collective undertaking: commanders and allied groups are placed to protect the formation. It underscores how leadership, organization, and alliances can sustain conflict—raising the Mahābhārata’s recurring reflection that martial skill and strategic order do not by themselves guarantee righteousness (dharma), even when performed as kṣatriya duty.
Sañjaya describes the Kaurava troop disposition within a battle-array: Kṛtavarmā holds the left flank with the Trigartas, Kṛpācārya holds the right with Śaka and Yavana forces, and Aśvatthāmā guards the rear surrounded by Kāmbojas.