Adhyaya 75

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें अर्जुनवाक्यविषयक चौहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७४ ॥। अपने-आप बछ। अर: अं पञ्चसप्ततितमो< ध्याय: दोनों पक्षोंकी सेनाओंमें दन्द्रयुद्ध तथा सुषेणका वध ध्ृतराष्ट्र उवाच समागमे पाण्डवसृज्जयानां महाभये मामकानामगाधे । धनंजये तात रणाय याते कर्णेन तद्‌ युद्धमथो<त्र कीदूक्‌ू,धृतराष्ट्रने पूछा--तात संजय! मेरे पुत्रों तथा पाण्डवों और सूंजयोंमें पहलेसे ही अगाध एवं महाभयंकर संग्राम छिड़ा हुआ था। फिर जब धनंजय भी वहाँ कर्णके साथ युद्धके लिये जा पहुँचे, तब उस युद्धका स्वरूप कैसा हो गया?

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “O mahal kong Sañjaya! Nang ang mga Pāṇḍava at ang mga Sṛñjaya ay nakipagsagupaan na sa aking mga anak sa isang digmaang napakalawak at nakapanghihilakbot na di masukat, ano ang naging anyo ng labanan nang dumating doon si Dhanañjaya (Arjuna) mismo upang makipaglaban kay Karṇa? Isalaysay mo sa akin ang kalikasan ng digmaang iyon.”

Verse 2

संजय उवाच तेषामनीकानि बृहद्ध्वजानि रणे समृद्धानि समागतानि । गर्जन्ति भेरीनिनदोन्मुखानि नादैर्यथा मेघगणास्तपान्ते,संजय कहते हैं--महाराज! ग्रीष्म-ऋतु बीत जानेपर जैसे मेघसमूह गर्जना करने लगते हैं, उसी प्रकार दोनों पक्षोंकी सेनाएँ एकत्र हो रणभूमिमें गर्जना करने लगीं। उनके भीतर बड़े-बड़े ध्वज फहरा रहे थे और सभी सैनिक अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न थे। रणभेरियोंकी ध्वनि उन्हें युद्धके लिये उत्सुक किये हुए थी

Sinabi ni Sañjaya: “Maharaja! Ang kanilang mga hanay ng hukbo, sagana sa lakas at may matatayog na watawat, ay nagtipon sa larangan ng digmaan. Sa pag-ugong ng mga tambol ng pakikidigma, sila’y umatungal—gaya ng nagkakapal na ulap na nagsisimulang kumulog pagkalipas ng tindi ng tag-init.”

Verse 3

महागजा भ्राकुलमस्त्रतोयं वादित्रनेमीतलशब्दवच्च । हिरण्यचित्रायुधविद्युतं च शरासिनाराचमहास्त्रधारम्‌,क्रमश: वह क्रूरतापूर्ण युद्ध बिना ऋतुकी अनिष्टकारी वर्षाके समान प्रजाजनोंका संहार करने लगा। बड़े-बड़े हाथियोंका समूह मेघोंकी घटा बनकर वहाँ छाया हुआ था। अस्त्र ही जल थे, वाद्यों और पहियोंकी घर्घराहटका शब्द ही मेघ-गर्जनके समान प्रतीत होता था। सुवर्णजटित विचित्र आयुध विद्युतके समान प्रकाशित होते थे। बाण, खड्ग और नाराच आदि बड़े-बड़े अस्त्रोंकी धारावाहिक वृष्टि हो रही थी। धीरे-धीरे उस युद्धका वेग बड़ा भयंकर हो उठा, रक्तका स्रोत बह चला। तलवारोंकी खचाखच मार होने लगी, जिससे क्षत्रियोंके प्राणोंका संहार होने लगा

Sinabi ni Sañjaya: “Ang larangan ay naging tulad ng isang mapaminsalang bagyong wala sa panahon, nagdadala ng kapahamakan—pumapatay sa mga tao. Nagtipon ang malalaking elepante na parang makapal na ulap na naglilimlim. Ang mga sandata ang siyang tubig-ulan; ang ingay ng mga tugtugin at ang ugong ng mga gulong ay wari’y kulog. Ang sari-saring sandatang may inukit na ginto ay kumikislap na parang kidlat; at bumuhos ang walang patid na ulan ng mabibigat na armas—mga palaso, mga tabak, at mga sibat na bakal. Habang lalong sumisindak ang bugso ng labanan, umagos ang mga batis ng dugo; at sa siksikan ng mga hampas ng espada, naputol ang buhay ng mga kṣatriya.”

Verse 4

तद्‌ भीमवेगं रुधिरौघवाहि खड्गाकुल क्षत्रियजीवघाति । अनार्तवं क्रूरमनिष्टवर्ष बभूव तत्‌ संहरणं प्रजानाम्‌,क्रमश: वह क्रूरतापूर्ण युद्ध बिना ऋतुकी अनिष्टकारी वर्षाके समान प्रजाजनोंका संहार करने लगा। बड़े-बड़े हाथियोंका समूह मेघोंकी घटा बनकर वहाँ छाया हुआ था। अस्त्र ही जल थे, वाद्यों और पहियोंकी घर्घराहटका शब्द ही मेघ-गर्जनके समान प्रतीत होता था। सुवर्णजटित विचित्र आयुध विद्युतके समान प्रकाशित होते थे। बाण, खड्ग और नाराच आदि बड़े-बड़े अस्त्रोंकी धारावाहिक वृष्टि हो रही थी। धीरे-धीरे उस युद्धका वेग बड़ा भयंकर हो उठा, रक्तका स्रोत बह चला। तलवारोंकी खचाखच मार होने लगी, जिससे क्षत्रियोंके प्राणोंका संहार होने लगा

Sinabi ni Sañjaya: “Ang labanan—na tinutulak ng nakapanghihilakbot na bugso—ay naging isang rumaragasang agos na may dalang mga batis ng dugo. Siksik sa kumikislap na mga tabak, pinaslang nito ang buhay ng mga kṣatriya. Gaya ng isang malupit at di-napanahong ulang masama ang pangitain, ito’y naging paglipol na lumalamon sa mga tao.”

Verse 5

एकं रथं सम्परिवार्य मृत्युं नयन्त्यनेके च रथा: समेता: । एकस्तथैकं रथिन रथाग्रयां- स्तथा रथश्चापि रथाननेकान्‌,बहुत-से रथी एक साथ मिलकर किसी एक रथीको घेर लेते और उसे यमलोक पहुँचा देते थे। इसी प्रकार एक रथी एक रथीको और अनेक श्रेष्ठ रथियोंको भी यमलोकका पथिक बना देता था

Maraming mandirigmang nasa karwahe ang nagsasama-sama upang palibutan ang iisang karwahe, at inihahatid nila ang bayani roon sa kamatayan. Gayundin, ang isang mandirigmang nasa karwahe ay nakapapabagsak ng isang kapwa mandirigma, at maging ng marami pang piling mandirigmang nasa karwahe—ginagawa silang mga manlalakbay sa landas patungo sa Yamaloka, ang daigdig ni Yama.

Verse 6

रथं ससूतं सहयं च कज्चित्‌ कश्रिद्रथी मृत्युवशं निनाय । निनाय चाप्येकगजेन कश्रिद्‌ रथान्‌ बहून्‌ मृत्युवशे तथाश्वान्‌,किसी रथीने किसी एक रथीको घोड़ों और सारथिसहित मौतके हवाले कर दिया तथा किसी दूसरे वीरने एकमात्र हाथीके द्वारा बहुत-से रथियों और घोड़ोंको मौतका ग्रास बना दिया

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng kaguluhan ng labanan, may isang mandirigmang nakasakay sa karwahe na nagpadala sa isa pa sa kamatayan—kasama ang karwahe, ang sarathi (tagapagmaneho), at ang mga kasama. At may isa pang bayani na, gamit lamang ang iisang elepante, ay gayundin na itinulak ang maraming karwahe at maging ang mga kabayo sa pagkakahawak ng Kamatayan. Ipinakikita nito ang walang-awang agos ng digmaan, kung saan ang giting ay mabilis na nagiging malawakang pagwasak.

Verse 7

रथान्‌ ससूतान्‌ सहयान्‌ गजांश्न सर्वानरीन्‌ मृत्युवशं शरौघै: । निन्‍ये हयांश्वैव तथा ससादीन्‌ पदातिसड्घांश्व॒ तथैव पार्थ:,उस समय अर्जुनने सारथिसहित रथों, घोड़ों-सहित हाथियों, समस्त शत्रुओं, सवारोंसहित घोड़ों तथा पैदलसमूहोंको भी अपने बाणसमूहोंद्वारा मृत्युके अधीन कर दिया

Wika ni Sañjaya: Noon, si Pārtha (Arjuna), sa pamamagitan ng rumaragasang ulang ng mga palaso, ay nagpasailalim sa Kamatayan ang mga karwahe kasama ang kanilang mga sarathi, ang mga elepante kasama ang mga sakay, ang lahat ng kaaway, ang kabalyerya kasama ang mga kabayo, at gayundin ang nagkakaisang hanay ng mga kawal na naglalakad. Ipinakikita ng tanawing ito ang mabigat at madilim na bigat-moral ng digmaan: ang giting at tungkulin ay naihahayag sa disiplinadong pagkilos, ngunit bawat tama ay may di na mababaling bunga—mga buhay na napuputol.

Verse 8

कृप: शिखण्डी च रणे समेतौ दुर्योधनं सात्यकिरभ्यगच्छत्‌ । श्रुतश्रवा द्रोणपुत्रेण सार्थ युधामन्युश्नित्रसेनेन सार्थम्‌,उस रणभूमिमें कृपाचार्य और शिखण्डी एक-दूसरेसे भिड़े थे, सात्यकिने दुर्योधनपर धावा किया था, श्रुतश्रवा द्रोणपुत्र अश्वत्थामाके साथ जूझ रहा था और युधामन्यु चित्रसेनके साथ युद्ध कर रहे थे

Wika ni Sañjaya: Sa larangan, nagtagpo sa tuwirang sagupaan sina Kṛpa at Śikhaṇḍī. Sumugod si Sātyaki upang salakayin si Duryodhana. Nakipaglaban si Śrutaśravā na kasama ang anak ni Droṇa (Aśvatthāmā), samantalang si Yudhāmanyu ay nakipagdigma kasama si Citrasena. Ipinakikita ng tanawing ito ang walang tigil na pag-uugnay ng mga kampeon sa digmaan, kung saan ang katapatan sa sariling panig at tungkuling mandirigma ang nagtutulak sa bawat isa sa mga mapagpasiyang pagtatagpo, habang patuloy na tumitindi ang kapalit na moral.

Verse 9

कर्णस्य पुत्र तु रथी सुषेणं समागतं सृंजयश्चोत्तमौजा: । गान्धारराजं सहदेव: क्षुधार्तोी महर्षभं सिंह इवाभ्यधावत्‌,सूंजयवंशी रथी उत्तमौजाने अपने सामने आये हुए कर्णपुत्र सुषेणपर आक्रमण किया था। जैसे भूखसे पीड़ित हुआ सिंह किसी साँड़पर धावा करता है, उसी प्रकार सहदेव गान्धारराज शकुनिपर टूट पड़े थे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Uttamaujas, ang bayani ng Sṛñjaya at makapangyarihang mandirigmang-karwahe, ay sumugod kay Suṣeṇa, anak ni Karṇa, na humarap sa kanya. At si Sahadeva, na wari’y gutom na leon na dumadamba sa malaking toro, ay lumundag upang salakayin ang hari ng Gāndhāra (Śakuni). Sa siksik ng labanan, hinahanap ng bawat mandirigma ang kaaway na itinakda ng kapalaran, hinihila ng matibay na loob at ng mabagsik na batas ng digmaan, kung saan ang tapang at poot ay nagtatagpo nang harapan.

Verse 10

शतानीको नाकुलि: कर्णपुत्रं युवा युवानं वृषसेनं शरौचै: । समार्पयत्‌ कर्णपुत्रश्न शूर: पाज्चालेयं शरवर्षैरनेकै:

Wika ni Sañjaya: Ang kabataang si Śatānīka, anak ni Nakula, ay sumalakay sa anak ni Karṇa—ang kabataang si Vṛṣasena—sa pamamagitan ng sunod-sunod na bugso ng mga palaso. At ang magiting na anak ni Karṇa naman ay gumanti, pinauulanan ng maraming palaso ang prinsipe ng Pāñcāla. Kaya sa siksik ng labanan, tinugon ng bawat isa ang pag-atake ng kabila nang kapantay na tatag, ipinakikita ang kodigo ng Kṣatriya: salubungin ang lakas ng lakas, at tumangging umurong sa harap ng panganib.

Verse 11

नकुलपुत्र नवयुवक शतानीकने कर्णके नौजवान बेटे वृषसेनको अपने बाणसमूहोंसे घायल कर दिया तथा शूरीर कर्णपुत्र वृषसेनने भी अनेक बाणोंकी वर्षा करके पांचालीकुमार शतानीकको गहरी चोट पहुँचायी ।। रथर्षभ: कृतवर्माणमर्छ- न्माद्रीपुत्रो नकुलश्षित्रयोधी । पञठ्चालानामधिपो याज्ञसेनि: सेनापति: कर्णमार्छत्‌ ससैन्यम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Si Nakula, anak ni Mādrī—pinakamagaling sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe at bihasa sa sandata—ay mariing dumagan kay Kṛtavarman sa labanan. Kasabay nito, si Yājñaseni, panginoon ng mga Pañcāla at punong kumandante ng hukbo, ay sumulong laban kay Karṇa kasama ang kaniyang mga kawal.

Verse 12

विचित्र युद्ध करनेवाले, रथियोंमें श्रेष्ठ माद्रीकुमार नकुलने कृतवर्मापर चढ़ाई की। ट्रपदकुमार पांचालराज सेनापति धृष्टद्युम्नने सेनासहित कर्णपर आक्रमण किया ।। दुःशासनो भारत भारती च संशप्तकानां पृतना समृद्धा । भीम रणे शस्त्रभृतां वरिष्ठ भीम समार्छत्तमसहुवेगम्‌,भारत! दुःशासन, कौरव-सेना और संशप्तकोंकी समृद्धिशालिनी वाहिनीने असहा वेगशाली, शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ तथा युद्धमें भयंकर प्रतीत होनेवाले भीमसेनपर चढ़ाई की

Sinabi ni Sañjaya: Si Nakula, anak ni Mādrī—pinakamagaling sa mga mandirigmang karwahe at bihasa sa sari-saring paraan ng pakikipaglaban—ay sumalakay kay Kṛtavarmā. Si Dhṛṣṭadyumna, anak ni Drupada at kumandante ng mga Pañcāla, ay sumulong kasama ang kaniyang hukbo upang lusubin si Karṇa. Pagkaraan, si Duḥśāsana, kasama ang hukbong Kaurava at ang mga batalyong Saṃśaptaka na sagana sa sandata, ay rumagasa kay Bhīmasena—nakapangingilabot sa digmaan, pinakamainam sa mga may dalang sandata—na umaatake nang marahas at halos di-mapigil.

Verse 13

कर्णात्मजं तत्र जघान वीर- स्तथाच्छिनच्चोत्तमौजा: प्रसहा । तस्योत्तमाड़ं निपपात भूमौ निनादयद्‌ गां निनदेन खं च,वीर उत्तमौजाने हठपूर्वक वहाँ कर्णपुत्र सुषेणपर घातक प्रहार किया और उसका मस्तक काट डाला। सुषेणका वह मस्तक अपने आर्तनादसे आकाश और पृथ्वीको प्रतिध्वनित करता हुआ भूमिपर गिर पड़ा

Sinabi ni Sañjaya: Doon, ibinagsak ng bayaning si Uttamaujā ang anak ni Karṇa; at sa lakas na walang pag-uurong, pinutol niya ang ulo nito. Ang naputol na ulo ay bumagsak sa lupa, at sa sigaw nitong naghihingalo ay umalingawngaw ang langit at ang daigdig.

Verse 14

सुषेणशीर्ष पतितं पृथिव्यां विलोक्य कर्णो5थ तदार्तरूप: | क्रोधाद्धयांस्तस्य रथं ध्वजं च बाणै: सुधारैर्निशितैरकृन्तत्‌,सुषेणके मस्तकको पृथ्वीपर पड़ा देख कर्ण शोकसे आतुर हो उठा। उसने कुपित हो उत्तम धारवाले पैने बाणोंसे उत्तमौजाके रथ, ध्वज और घोड़ोंको काट डाला

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ni Karṇa ang ulo ni Suṣeṇa na nakahandusay sa lupa, siya’y napuno ng dalamhati. Sa galit, pinutol niya sa pamamagitan ng matatalim na palaso ang karwahe, watawat, at mga kabayo ni Uttamaujā.

Verse 15

स तूत्तमौजा निशितै: पृषत्कै- विंव्याध खड्गेन च भास्वरेण । पार्ण्णि हयांश्वैव कृपस्य हत्वा शिखण्डिवाहं स ततो<ध्यरोहत्‌,तब उत्तमौजाने तीखे बाणोंसे कर्णको बींध डाला और (जब कृपाचार्यने बाधा दी तब) चमचमाती हुई तलवारसे कृपाचार्यके पृष्ठरक्षकों और घोड़ोंको मारकर वह शिखण्डीके रथपर आरूढ़ हो गया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, tinuhog ni Uttamaujā si Karṇa ng matutulis na palaso. At nang makialam si Kṛpa, si Uttamaujā, sa pamamagitan ng kumikislap na espada, ay pinaslang ang mga bantay sa hulihan at ang mga kabayo ni Kṛpa; saka siya sumakay sa karwahe ni Śikhaṇḍin.

Verse 16

कृपं तु दृष्टवा विरथं रथस्थो नैच्छच्छरैस्ताडयितुं शिखण्डी । त॑ं द्रौणिरावार्य रथं॑ कृपस्य समुज्जद्नले पड़कगतां यथा गाम्‌,कृपाचार्यको रथहीन देख रथपर बैठे हुए शिखण्डीने उनपर बाणोंसे आघात करनेकी इच्छा नहीं की। तब अश्वत्थामाने शिखण्डीको रोककर कीचड़में फँसी हुई गायके समान कृपाचार्यके रथका उद्धार किया

Sabi ni Sañjaya: Nang makita ni Śikhaṇḍī si Kṛpa na nawalan ng karwahe, bagaman siya’y nasa sarili niyang karwahe, hindi niya ninais na tamaan ito ng mga palaso. Noon, si Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, ay humarang kay Śikhaṇḍī at iniahon at iniligtas ang karwahe ni Kṛpa—na wari’y pagligtas sa isang bakang nakabaon sa putik. Ipinakikita ng tagpong ito ang sandaling pagpipigil sa digmaan laban sa kaaway na mahina, at ang mabilis na pag-aruga ng isang kasama sa labanan.

Verse 17

हिरण्यवर्मा निशितै: पृषत्कै- स्तवात्मजानामनिलात्मजो वै । अतापयत्‌ सैन्यमतीव भीम: काले शुचौ मध्यगतो यथार्क:,जैसे आषाढ़मासमें दोपहरका सूर्य अत्यन्त ताप प्रदान करता है, उसी प्रकार सुवर्णकवचधारी वायुपुत्र भीमसेन आपके पुत्रोंकी सेनाको तीखे बाणोंद्वारा अधिक संताप देने लगे

Sabi ni Sañjaya: Si Bhima, anak ng Hangin, na nakasuot ng gintong baluti, ay nagpasakit at nagpasunog sa hukbo ng iyong mga anak sa pamamagitan ng matatalim na palaso—gaya ng araw sa katanghaliang-tapat sa panahong maliwanag, na naglalagablab sa tindi ng init. Ipinahihiwatig nito ang nakalalamang at halos di-matakasang bagsik ng kanyang paglusob.

Verse 75

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलद्धन्डयुद्धे पज्चसप्ततितमो<ध्याय:

Sa ganito nagtatapos ang ikapitumpu’t limang kabanata ng Karṇa Parva ng Śrī Mahābhārata, sa bahaging naglalarawan ng magulo at siksikang labanan gamit ang mga pamalo at tungkod. Ito ang pormal na pangwakas ng kabanata.