Adhyaya 68

Verse 1

अ्-#-रा+ अष्टषष्टितमो< ध्याय: युधिष्ठटिरका अर्जुनके प्रति अपमानजनक क्रोधपूर्ण वचन संजय उवाच श्रुत्वा कर्ण कल्यमुदारवीर्य क्रुद्ध: पार्थ: फाल्गुनस्थामितौजा: । धनंजयं वाक्यमुवाच चेद॑ं युधिष्ठिर: कर्णशराभितप्त:,संजय कहते हैं--राजन्‌! कर्णके बाणोंसे संतप्त हुए अमित तेजस्वी कुन्तीकुमार राजा युधिष्ठिर अधिक बलशाली कर्णको सकुशल सुनकर अर्जुनपर कुपित हो उनसे इस प्रकार बोले--

Wika ni Sanjaya: O Hari, nang si Yudhiṣṭhira—ang anak ni Kuntī na may di-masukat na ningning—ay sinusunog ng mga palaso ni Karṇa, at marinig niyang ligtas si Karṇa, ang marangal at makapangyarihang bayani, siya’y nag-alab sa galit laban kay Dhanañjaya (Arjuna). Sa init ng sakit at pagkadismaya, nagsalita si Yudhiṣṭhira kay Arjuna ng mga salitang punô ng paghamak at poot, na nagpapakita kung paanong kahit ang matuwid ay maaaring matinag kapag ang pagdurusa at bigat ng digmaan ay lumalamon sa pagpipigil.

Verse 2

विप्रद्रुता तात चमूस्त्वदीया तिरस्कृता चाद्य यथा न साधु । भीतो भीम॑ त्यज्य चायास्तथा त्वं यन्ञाशक: कर्णमथो निहन्तुम्‌,“तात! तुम्हारी सारी सेना भाग चली है। तुमने आज उसकी ऐसी उपेक्षा की है, जो किसी प्रकार अच्छी नहीं कही जा सकती। जब तुम कर्णको जीत नहीं सके तो भयभीत हो भीमसेनको वहीं छोड़कर यहाँ चले आये

Sabi ni Sañjaya: “Anak ko, ang buong hukbo mo ay napaurong at nagkawatak-watak sa pagtakbo. At ngayong araw, tinrato mo sila nang may paghamak na hindi maituturing na nararapat. Nang hindi mo magapi si Karṇa, bumalik ka rito sa takot—iniwan mo roon si Bhīmasena—gayong lumabas ka na may layuning lipulin si Karṇa.”

Verse 3

स्नेहस्त्वया पार्थ कृत: पृथाया गर्भ समाविश्य यथा न साधु । त्यक्त्वा रणे यदपाया: स भीम॑ यज्ञाशक: सूतपुत्र निहन्तुम्‌,'पार्थ! तुमने कुन्तीके गर्भमें निवास करके भी अपने सगे भाईके प्रति ऐसा स्नेह निभाया, जिसे कोई अच्छा नहीं कह सकता; क्योंकि जब तुम सूतपुत्र कर्णके मारनेमें समर्थ न हो सके, तब भीमसेनको अकेले रणभूमिमें छोड़कर स्वयं वहाँसे चले आये

Sinabi ni Sañjaya: “O Pārtha, ang ‘pagmamahal’ na ipinakita mo—kahit ikaw mismo’y pumasok sa sinapupunan ni Pṛthā (Kuntī) at isinilang bilang kanyang anak—ay hindi matatawag na kapuri-puri. Sapagkat nang makita mong hindi mo kayang patayin si Karṇa, ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe, umurong ka mula sa larangan ng digmaan at iniwan si Bhīmasena roon na nag-iisa.”

Verse 4

यत्‌ तद्‌ वाक्यं द्वैतवने त्वयोक्तं कर्ण हन्तास्म्येकरथेन सत्यम्‌ । त्यक्त्वा तं वै कथमद्यापयात: कर्णाद्‌ भीतो भीमसेनं विहाय

Sinabi ni Sañjaya: “Karna, ang salitang binitiwan mo noon sa Dvaitavana—‘Tunay, sa iisang karwahe ay lalaban ako at papatayin ko si Bhīmasena nang mag-isa’—paano ngayon mo tinalikuran ang pasyang iyon at umurong, iniwan si Bhīmasena, na para bang natatakot kay Karna?”

Verse 5

“तुमने द्वैतववनमें जो यह सत्य वचन कहा था कि “मैं एकमात्र रथके द्वारा युद्ध करके कर्णको मार डालूँगा' उस प्रतिज्ञाको तोड़कर कर्णसे भयभीत हो भीमसेनको छोड़कर आज तुम रणभूमिसे लौट कैसे आये? ।। इदं यदि द्वैतवने5प्यचक्ष: कर्ण योद्धुं न प्रशक्ष्ये नूपेति वयं ततः: प्राप्तकालं च सर्वे कृत्यान्युपैष्याम तथैव पार्थ,'पार्थ! यदि तुमने द्वैतवनमें यह कह दिया होता कि “राजन! मैं कर्णके साथ युद्ध नहीं कर सकूँगा” तो हम सब लोग समयोचित कर्तव्यका निश्चय करके उसीके अनुसार कार्य करते

Sinabi ni Sañjaya: “Sa Dvaitavana ay minsan kang nagwika ng tapat na panata: ‘Sa iisang karwahe lamang, lalaban ako at papatayin ko si Karna.’ Ngunit ngayong nilabag mo ang pangakong iyon at, sa takot kay Karna, iniwan si Bhīmasena—paano ka nakabalik ngayon mula sa larangan ng digmaan? O Pārtha, kung noon pa sa Dvaitavana ay inamin mo na, ‘Hindi ko kayang makipaglaban kay Karna,’ sana’y napagpasiyahan naming lahat ang nararapat sa takdang panahon at kumilos ayon doon.”

Verse 6

मयि प्रतिश्रुत्य वध हि तस्य न वै कृतं तच्च तथैव वीर । आनीय नः शत्रुमध्यं स कस्मात्‌ समुत्क्षिप्य स्थण्डिले प्रत्यपिंछा:,“वीर! तुमने मुझसे कर्णके वधकी प्रतिज्ञा करके उसका उसी रूपमें पालन नहीं किया। यदि ऐसा ही करना था तो हमें शत्रुओंके बीचमें लाकर पत्थरकी वेदीपर पटककर पीस क्‍यों डाला?

Sinabi ni Sañjaya: “O bayani, nangako ka sa akin na papatayin mo siya, ngunit hindi mo tinupad ang pangakong iyon ayon sa mismong panata. Kung ganito rin pala ang kahihinatnan, bakit mo kami dinala sa gitna ng kaaway—upang ihagis sa hubad na lupa na parang batong dambana, at durugin?”

Verse 7

अप्याशिष्म वयमर्जुन त्वयि यियासवो बहु कल्याणमिष्टम्‌ । तन्न: सर्व विफल राजपुत्र फलार्थिनां विफल इवातिपुष्प:,“राजकुमार अर्जुन! हमने बहुत-से मंगलमय अभीष्ट पदार्थ प्राप्त करनेकी इच्छा रखकर तुमपर आशा लगा रखी थी; परंतु फल चाहनेवाले मनुष्योंको अधिक फूलोंवाला फलहीन वृक्ष जैसे निराश कर देता है, उसी प्रकार तुमसे हमारी सारी आशा निष्फल हो गयी

Sinabi ni Sañjaya: “O prinsipe Arjuna, inilagak namin ang aming pag-asa sa iyo, na naghahangad makamtan ang maraming mabubuting bunga at kanais-nais na kaganapan. Ngunit ngayo’y nauwi sa wala ang lahat ng pag-asang iyon—gaya ng punong hitik sa bulaklak ngunit walang bunga, na bumibigo sa mga naghahanap ng bunga.”

Verse 8

प्रच्छादितं बडिशमिवामिषेण संछादितं गरलमिवाशनेन । अनर्थकं मे दर्शितवानसि त्वं राज्यार्थिनो राज्यरूपं विनाशम्‌,“मैं राज्य पाना चाहता था; किंतु तुमने मांससे ढके हुए वंशीके काँटे और भोजनसामग्रीसे आच्छादित हुए विषके समान मुझे राज्यके रूपमें अनर्थकारी विनाशका ही दर्शन कराया है

Sinabi ni Sañjaya: “Gaya ng kawit ng isda na natatago sa pain, gaya ng lason na natatakpan ng pagkain, ipinakita mo sa akin—na naghahangad ng kaharian—na ang anyong ‘kapangyarihang panghari’ ay sa katotohanan isang mapanirang kapahamakan na walang saysay.”

Verse 9

त्रयोदशेमा हि समा: सदा वयं त्वामन्वजीविष्म धनंजयाशया । काले वर्ष देवमिवोप्तबीजं तन्न: सर्वान्‌ नरके त्वं न्‍्यमज्ज:,“धनंजय! जैसे बोया हुआ बीज समयपर मेघद्वारा की हुई वर्षाकी प्रतीक्षामें जीवित रहता है, उसी प्रकार हमने तेरह वर्षोतक सदा तुमपर ही आशा लगाकर जीवन धारण किया था; परंतु तुमने हम सब लोगोंको नरकमें डुबो दिया (भारी संकटमें डाल दिया)

Sinabi ni Sañjaya: “Sa loob ng labintatlong taon, nabuhay lamang kami sa pag-asa sa iyo, O Dhanañjaya. Gaya ng binhing naihasik na nagtitiis habang hinihintay ang ulap na magpapaulan sa takdang panahon, gayon din kami nagtiis; ngunit ibinaon mo kaming lahat sa impiyerno—sa matinding panganib at kawalang-pag-asa.”

Verse 10

यत्तत्‌ पृथां वागुवाचान्तरिक्षे सप्ताहजाते त्वयि मन्दबुद्धे । जात: पुत्रो वासवविक्रमो<यं सर्वान्‌ शूरान्‌ शात्रवान्‌ जेष्यतीति,“मन्दबुद्धि अर्जुन! तुम्हारे जन्म लिये अभी सात ही दिन बीते थे कि माता कुन्तीसे आकाशवाणीने इस प्रकार कहना आरम्भ किया--*देवि! तुम्हारा यह पुत्र इन्द्रके समान पराक्रमी पैदा हुआ है। यह अपने समस्त शूरवीर शत्रुओंको जीत लेगा”

Sinabi ni Sañjaya: “O ikaw na mapurol ang isip! Nang ikaw ay pitong araw pa lamang, isang tinig mula sa himpapawid ang kumausap kay Pṛthā (Kuntī) at nagpahayag: ‘Ang anak na ito’y isinilang na may tapang ni Vāsava (Indra); lulupigin niya ang lahat ng magigiting na kaaway.’”

Verse 11

अयं जेता खाण्डवे देवसंघान्‌ सर्वाणि भूतान्यपि चोत्तमौजा: । अयं जेता मद्रकलिड्रकेकया- नयं कुरून्‌ राजमध्ये निहन्ता,“यह उत्तम शक्तिसे सम्पन्न बालक खाण्डववनमें देवताओंके समूहों तथा सम्पूर्ण प्राणियोंपर भी विजय प्राप्त करेगा। यह मद्र, कलिंग और केकयोंको जीतेगा तथा राजाओंकी मण्डलीमें कौरवोंका भी विनाश कर डालेगा

Sinabi ni Sañjaya: “Ang batang ito, na pinagkalooban ng sukdulang lakas, ay magiging mananagumpay. Sa gubat ng Khāṇḍava, malalampasan niya maging ang mga pulutong ng mga diyos at ang lahat ng nilalang. Masusupil niya ang mga Madra, Kaliṅga, at Kekaya; at sa gitna mismo ng kapulungan ng mga hari, idudulot niya ang pagkapuksa ng mga Kuru.”

Verse 12

अस्मात्‌ परो नो भविता धनुर्धरो नैनं भूतं॑ किंचन जातु जेता । इच्छन्नयं सर्वभूतानि कुर्याद्‌ वशे वशी सर्वसमाप्तविद्य:,“इससे बढ़कर दूसरा कोई धनुर्धर नहीं होगा। कोई भी प्राणी कभी भी इसे जीत नहीं सकेगा। यह अपने मन और इन्द्रियोंको वशमें रखता हुआ सम्पूर्ण विद्याओंको प्राप्त कर लेगा और इच्छा करते ही सभी प्राणियोंको अपने अधीन कर सकेगा

Sinabi ni Sañjaya: “Wala nang hihigit pang mamamana kaysa sa kanya. Walang nilalang na kailanman makagagapi sa kanya. Bilang panginoon ng kanyang isip at mga pandama, matatamo niya ang kabuuan ng mga kaalaman; at kung nanaisin niya, magagawa niyang pasukuin ang lahat ng nilalang sa ilalim ng kanyang kapangyarihan.”

Verse 13

कान्त्या शशाड्कस्य जवेन वायो: स्थैर्येण मेरो: क्षमया पृथिव्या: । सूर्यस्य भासा धनदस्य लक्ष्म्या शौर्येण शक्रस्य बलेन विष्णो:,“यह चन्द्रमाकी कान्ति, वायुके वेग, मेरुकी स्थिरता, पृथ्वीकी क्षमा, सूर्यकी प्रभा, कुबेरकी लक्ष्मी, इन्द्रके शौर्य और भगवान्‌ विष्णुके बलसे सम्पन्न होगा

Wika ni Sañjaya: “Pagkakalooban siya ng ningning ng buwan, bilis ng hangin, katatagan ng Meru, pagtitiis ng daigdig, liwanag ng araw, kasaganaan ni Kubera, kabayanihan ni Indra, at lakas ni Viṣṇu.”

Verse 14

तुल्यो महात्मा तव कुन्ति पुत्रो जातो<दितेरविंष्णुरिवारिहन्ता । स्वेषां जयाय द्विषतां वधाय ख्यातो$मितौजा: कुलतन्तुकर्ता,“कुन्ति! तुम्हारा यह महामनापुत्र अदितिके गर्भसे प्रकट हुए शत्रुहन्ता भगवान्‌ विष्णुके समान उत्पन्न हुआ है। यह अमितबलशाली बालक स्वजनोंकी विजय और शत्रुओंके वधके लिये प्रसिद्ध एवं अपनी कुलपरम्पराका प्रवर्तक होगा

Wika ni Sañjaya: “O Kuntī, ang iyong anak na dakila ang diwa ay isinilang na kapantay ni Viṣṇu—ang tagapagpuksa ng kaaway na lumitaw mula kay Aditi. Taglay ang di-masukat na lakas, siya’y kikilalaning magdadala ng tagumpay sa kanyang mga kapanig at magpapabagsak sa mga kaaway, at magtatatag at magpapatuloy ng lahi ng kanyang angkan.”

Verse 15

इत्यन्तरिक्षे शतश्‌ड्रमूर्श्नि तपस्विनां शृण्वतां वागुवाच । एवंविधं तच्च नाभूत्‌ तथा च देवापि नूनमनृतं वदन्ति,“शतशुंग पर्वतके शिखरपर तपस्वी महात्माओंके सुनते हुए आकाशवाणीने ये बातें कही थीं; परंतु उसका यह कथन सफल नहीं हुआ। निश्चय ही देवतालोग भी झूठ बोलते हैं

Wika ni Sañjaya: “Gayon nga, sa tuktok ng bundok na Śataśṛṅga, habang nakikinig ang mga dakilang asceta, may tinig mula sa himpapawid na nagsabi ng mga salitang iyon. Ngunit hindi iyon nagkatotoo; kaya’t wari’y maging ang mga diyos ay nagsasabi rin ng kasinungalingan.”

Verse 16

तथा परेषामृषिसत्तमानां श्रुत्वा गिर: पूजयतां सदा त्वाम्‌ । न संनतिं प्रैमि सुयोधनस्य नत्वां जानाम्याधिरथेर्भयार्तम्‌,“इसी प्रकार दूसरे महर्षि भी सदा तुम्हारी प्रशंसा करते हुए ऐसी ही बातें कहा करते थे। उनकी बातें सुनकर ही मैं दुर्योधनके सामने कभी नतमस्तक न हो सका; पंरतु मैं यह नहीं जानता था कि तुम अधिरथपुत्र कर्णके भयसे पीड़ित हो जाओगे

Wika ni Sañjaya: “Gayon din, ang iba pang pinakadakilang mga rishi ay laging nagsasalita ng papuri tungkol sa iyo. Sa pagdinig ko ng gayong mga salita, hindi ko kailanman naipayuko ang aking ulo kay Suyodhana (Duryodhana). Ngunit hindi ko nalaman na ikaw pala’y daranas ng panggigipit ng takot kay Karṇa, anak ni Adhiratha.”

Verse 17

पूर्व यदुक्त हि सुयोधनेन न फाल्गुन: प्रमुखे स्थास्यतीति । कर्णस्य युद्धे हि महाबलस्य मौख्यात्‌ तु तन्नावबुद्धं मया55सीत्‌,“दुर्योधनने पहले ही जो यह बात कह दी थी कि “अर्जुन युद्धमें महाबली कर्णके सामने नहीं खड़े हो सकेंगे! उसके इस कथनपर मैंने मूर्खतावश विश्वास नहीं किया था

Wika ni Sañjaya: “Noon pa man ay sinabi na ni Suyodhana: ‘Hindi makatatayo si Phālguna (Arjuna) sa harap ng makapangyarihang Karṇa sa digmaan.’ Ngunit sa aking kamangmangan, hindi ko iyon pinaniwalaan.”

Verse 18

तेनाद्य तप्स्ये भृशमप्रमेयं यच्छत्रुवर्गे नरक प्रविष्ट: । तदैव वाच्यो5स्मि ननु त्वयाहं न योत्स्ये5हं सूतपुत्रं कथंचित्‌

Wika ni Sañjaya: “Dahil doon, ngayong araw ay magsasagawa ako ng napakahigpit at di-masukat na pagtitika—sapagkat ako’y tila nahulog sa impiyerno sa gitna ng hanay ng mga kaaway. Tunay nga, maaari mo akong paalalahanan sa sinabi ko noon sa iyo: ‘Kailanman, sa anumang pagkakataon, hindi ako lalaban sa anak ng tagapagmaneho ng karwahe.’”

Verse 19

एवं गते किंच मयाद्य शक्‍्यं कार्य कर्तु विग्रहे सूतजस्य

Wika ni Sañjaya: “Yamang umabot na sa ganito ang mga pangyayari, ano pa nga ba ang magagawa ko ngayon sa sagupaan laban sa anak ng tagapagmaneho ng karwahe? May mabisang hakbang pa ba para sa akin sa sandaling ito?”

Verse 20

धिगस्तु मज्जीवितमद्य कृष्ण यो<हं वशं सूतपुत्रस्य यात:

Wika ni Sañjaya: “Isumpa ang aking buhay ngayong araw, O Kṛṣṇa! Sapagkat ako—na napasailalim sa kapangyarihan ng anak ng tagapagmaneho ng karwahe—ay nakatayo sa kahihiyan.”

Verse 21

मध्ये कुरूणां सुहृदां च मध्ये ये चाप्यन्ये योद्धुकामा: समेता: । “श्रीकृष्ण! मैं कौरवों, सुह्दों तथा अन्य जो लोग युद्धकी इच्छासे एकत्र हुए हैं, उन सबके बीचमें आज सूतपुत्र कर्णके अधीन हो गया। मेरे जीवनको धिक्‍्कार है ।। (एकस्तु मे भीमसेनो5द्य नाथो येनाभिपन्नो5स्मि रणे महाभये । विमोच्य मां चापि रुषान्वितस्ततः शरेण तीक्ष्णेन बिभेद कर्णम्‌ ।। “आज एकमात्र भीमसेन ही मेरे रक्षक हैं, जिन्होंने महान्‌ भयदायक संग्राममें सब ओरसे मेरी रक्षा की है। उन्होंने मुझे संकटसे मुक्त करके अपने पैने बाणसे कर्णको बींध डाला था। त्यक्त्वा प्राणान्‌ समरे भीमसेन- श्वक्रे युद्ध कुरुभि: समेतैः । गदाग्रहस्तो रुधिरो क्षिताडु- श्वुरन्‌ रणे काल इवान्तकाले ।। असौ हि भीमस्य महान्‌ निनादो मुहुर्मुहु: श्रूयते धार्तराष्ट्रै: ।।) 'भीमसेनका शरीर खूनसे नहा उठा था। फिर भी वे हाथमें गदा लेकर प्रलयकालके यमराजकी भाँति रणभूमिमें विचरते थे और प्राणोंका मोह छोड़कर समरांगणमें एकत्र हुए कौरवोंके साथ युद्ध करते थे। धृतराष्ट्रके पुत्रोंके साथ युद्ध करते हुए भीमसेनका वह महान्‌ सिंहनाद बारंबार सुनायी दे रहा है। यदि सम जीवेत्‌ स भवेन्निहन्ता महारथानां प्रवरो रथोत्तम: । तवाभिमन्युस्तनयोड्द्य पार्थ न चास्मि गन्ता समरे पराभवम्‌

Wika ni Sañjaya: “Sa gitna ng mga Kuru, sa gitna ng mga kaibigan, at sa gitna ng iba pang mandirigmang nagtipon na may pagnanais na makipagdigma—O Kṛṣṇa—ngayong araw ay natagpuan kong ako’y napasailalim sa kapangyarihan ni Karṇa, ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe. Isumpa ang aking buhay! Ngayong araw, si Bhīmasena lamang ang naging tagapagtanggol ko. Sa dakila at nakapanghihilakbot na labanan, pinangalagaan niya ako sa lahat ng panig; at nang mailigtas niya ako sa panganib, nag-aalab sa galit, tinuhog niya si Karṇa ng isang matalim na palaso. Bagama’t basang-basa sa dugo, si Bhīma’y gumagalaw sa larangan ng digmaan na may hawak na pamalo (gada), na wari’y Kamatayan sa wakas ng panahon; itinakwil ang pagkakapit sa buhay at nakipaglaban sa nagkakatipong mga Kuru. Paulit-ulit na narinig ng mga anak ni Dhṛtarāṣṭra ang kanyang makapangyarihang ungol na parang leon. Kung siya’y mabubuhay, siya’y magiging mamamaslang—ang pinakapanguna sa mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe, isang kataas-taasang manlalaban. O Pārtha, ang iyong apo—ang anak ni Abhimanyu—ay buhay ngayon; at hindi ako tutungo sa pagkatalo sa labanang ito.”

Verse 22

(भीमस्य पुत्र: समराग्रयायी महास्त्रविच्चापि तवानुरूप: । यत्नं समासाद्य रिपोर्बलं नो निमीलिताक्षं भयविप्लुतं भवेत्‌ ।। 'भीमसेनका वह पुत्र समरभूमिमें आगे चलनेवाला, महान्‌ अस्त्रवेत्ता और तुम्हारे समान ही पराक्रमी था। उसके होनेपर हमारे शत्रुओंकी सेना यत्न करके भी सफल न होती और भयसे व्याकुल होकर आँखें बंद कर लेती। चकार यो5सौ निशि युद्धमेक- स्त्यक्त्वा रणं यस्य भयादू द्रवन्ते । स चेत्‌ समासाद्य महानुभाव: कर्ण रणे बाणगणै: प्रमोहा[ । धैर्ये स्थितेनापि च सूतजेन शकक्‍्त्या हतो वासवदत्तया तया ।।) “उस महानुभाव वीरने अकेले ही रात्रिमें युद्ध किया था, जिससे शत्रुसैनिक भयके मारे रणभूमि छोड़कर भागने लगे थे। उसने कर्णपर आक्रमण करके रणभूमिमें अपने बाणसमूहोंद्वारा सबको मोहमें डाल दिया था; परंतु धैर्यमें स्थित हुए सूतपुत्र कर्णने इन्द्रकी दी हुई उस शक्तिके द्वारा उसे मार डाला। मम हााभाग्यानि पुरा कृतानि पापानि नूनं बलवन्ति युद्धे,“निश्चय ही मेरे अभाग्य और पूर्वकृत पाप इस युद्धमें प्रबल हो रहे हैं। दुरात्मा कर्णने संग्राममें तुम्हें तितकेके समान समझकर मेरा ऐसा अपमान किया है। किसी शक्तिहीन तथा बन्धु-बान्धवोंसे रहित असहाय मनुष्यके साथ जैसा बर्ताव किया जाता है, कर्णने वैसा ही मेरे साथ किया है

Wika ni Sañjaya: “Ang anak ni Bhīma—nangunguna sa unahan ng labanan, bihasa sa mga dakilang sandata, at sa tapang ay katapat mo—ay gayong kung naroon siya, kahit magsikap nang todo ang aming mga kaaway, ang kanilang hukbo’y matataranta at mapipikit sa takot. Siya ang bayaning nag-iisang nakipagdigma sa gabi, kaya ang mga kawal ng kaaway, sa sindak, ay iniwan ang larangan at tumakas. Nang sumugod siya laban kay Karṇa sa gitna ng sagupaan, nilito niya ang mga hanay sa ulang ng mga palaso; subalit si Karṇa, ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe, na matatag sa loob, ay pumatay sa kanya sa pamamagitan ng sandatang Śakti na ipinagkaloob ni Indra. Sa gayon, itinatampok ng salaysay ang madilim na tensiyong pang-etika ng digmaan: ang pambihirang tapang at husay ay maaari pa ring mapabagsak ng tadhana, ng mga kaloob ng mga diyos, at ng di-pantay na pamamahagi ng kapangyarihan—kaya ang mga naiwan ay binabasa ang pagkatalo bilang paghinog ng mga gawa ng nakaraan.”

Verse 23

तृणं च कृत्वा समरे भवन्तं ततो<5हमेवं निकृतो दुरात्मना । वैकर्तनेनैव तथा कृतो5हं यथा हाुशक्त: क्रियते हबान्धव:,“निश्चय ही मेरे अभाग्य और पूर्वकृत पाप इस युद्धमें प्रबल हो रहे हैं। दुरात्मा कर्णने संग्राममें तुम्हें तितकेके समान समझकर मेरा ऐसा अपमान किया है। किसी शक्तिहीन तथा बन्धु-बान्धवोंसे रहित असहाय मनुष्यके साथ जैसा बर्ताव किया जाता है, कर्णने वैसा ही मेरे साथ किया है

Wika ni Sañjaya: “Sa digmaan, minamaliit ka niya na para bang dayami lamang; kaya’t ang masamang-loob na iyon ay ipinahiya ako nang ganito. Si Vaikartana (Karna) ay nag-asal sa akin gaya ng pagtrato sa isang walang-kapangyarihan—salat sa lakas at walang kamag-anak na tatayo upang umalalay.”

Verse 24

आपदगतं कश्चन यो विमोक्षेत्‌ स बान्धव: स्नेहयुक्त: सुहृच्च | एवं पुराणा मुनयो वदन्ति धर्म: सदा सद्धिरनुछितश्व॒,“जो कोई पुरुष आपत्तिमें पड़े हुए मनुष्यको संकटसे छुड़ा देता है, वही बन्धु है और वही स्नेही सुहृद। प्राचीन महर्षि ऐसा ही कहते हैं। यह सत्पुरुषोंद्वारा सदासे पालित होनेवाला धर्म है

Wika ni Sañjaya: “Sinumang magligtas sa taong nalugmok sa kapahamakan—siya lamang ang tunay na kamag-anak, tunay na mapagmahal, tunay na kaibigang may mabuting hangarin. Ganyan ang pahayag ng mga sinaunang pantas. Ito ang dharma na sinusunod ng mabubuti mula pa noong unang panahon.”

Verse 25

त्वष्टा कृतं वाहमकूजनाक्ष॑ शुभं समास्थाय कपिध्वजं तम्‌ | खडगं गृहीत्वा हेमपट्टानुबद्धं धनुश्चेदं गाण्डिवं तालमात्रम्‌

Wika ni Sañjaya: “Sumakay siya sa mapalad na karwaheng pandigma na nilikha ni Tvaṣṭṛ, at pumuwesto sa mandirigmang may bandilang may larawan ng unggoy; hinawakan niya ang isang tabak na may gintong pagkakabigkis, at gayundin ang busog na Gāṇḍīva—malakas at kasinlaki ng sukat ng punong palma—upang maghanda sa gawain ng digmaan: matuwid ngunit nakapanghihilakbot.”

Verse 26

धनुश्व तत्‌ केशवाय प्रयच्छ यन्ता भविष्यस्त्वं रणे केशवस्यथ

Wika ni Sañjaya: “Iabot mo ang busog na iyon kay Keśava. Pagkatapos, sa digmaan, ikaw ang magiging tagapagmaneho ng karwahe ni Keśava.”

Verse 27

राधेयमेतं यदि नाद्य शक्त- श्वरन्तमुग्रं प्रतिबाधनाय

Wika ni Sañjaya: “Kung ngayon ay hindi mo mapipigil ang mabangis na Rādheya—na umuungal sa lakas—upang siya’y mapigil…”

Verse 28

अस्मान्‌ नैवं पुत्रदारैर्विहीनान्‌ सुखाद्‌ भ्रष्टान्‌ राज्यनाशाच्च भूय:

Wika ni Sañjaya: “Huwag na sanang muli tayong mapadpad sa ganitong kalagayan—walang anak at asawa, nalugmok mula sa ligaya, at lalo pang gumuho dahil sa pagkawala ng kaharian.”

Verse 29

मासे5पतिष्य: पज्चमे त्वं सुकृच्छे न वा गर्भे आभविष्य: पृथाया:

Wika ni Sañjaya: “Sa ikalimang buwan, ikaw sana’y itinakwil—ibinagsak sa matinding paghihirap; o kung hindi man, hindi ka sana kailanman napasok sa sinapupunan ni Pṛthā.”

Verse 30

धिग्गाण्डीवं धिक्‌ च ते बाहुवीर्य- मसंख्येयान्‌ बाणगणांश्व धिक्‌ ते । धिक्‌ ते केतुं केसरिण: सुतस्य कृशानुदत्तं च रथं च धिक्‌ ते,“धिक्कार है तुम्हारे इस गाण्डीव धनुषको, धिक्‍कार है तुम्हारी भुजाओंके पराक्रमको, थिककार है तुम्हारे इन असंख्य बाणोंको, धिक्कार है हनुमानजीके द्वारा उपलक्षित तुम्हारी इस ध्वजाको तथा धिक्‍कार है अग्निदेवके दिये हुए इस रथको”

Wika ni Sañjaya: “Kahihiyan ang busog na Gāṇḍīva! Kahihiyan ang lakas na isinilang sa iyong mga bisig! Kahihiyan ang di-mabilang mong bugso ng mga palaso! Kahihiyan ang iyong watawat na may tanda ni Hanumān—anak ng isang tulad-leong bayani—at kahihiyan ang karwaheng ipinagkaloob ni Agni!”

Verse 67

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें अर्जुनवाक्यविषयक सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa gayon nagwakas ang ikaanimnapu’t pitong kabanata ng Karṇa Parva sa banal na Mahābhārata—ang kabanatang tumatalakay sa mga salita ni Arjuna.

Verse 68

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि युधिष्ठिरक्रोधवाक्येडष्टषष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत कर्णपर्वमें युधिष्टिरका क्रोधपूर्ण वचनविषयक अड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ

Wika ni Sañjaya: Sa gayon nagwakas ang ikaanimnapu’t walong kabanata ng Karṇa Parva sa Śrī Mahābhārata—ang kabanatang hinggil sa mapusok na pananalita ni Yudhiṣṭhira.

Verse 183

ततो नाहं सृञ्जयान्‌ केकयांश्न समानयेयं सुहृदो रणाय । “इसीलिये आज संतप्त हो रहा हूँ। शत्रुओंके समुदायमें फँसकर अत्यन्त असीम नरकतुल्य संकटमें पड़ गया हूँ। अर्जुन! तुम्हें पहले ही यह कह देना चाहिये था कि “मैं सूतपुत्र कर्णके साथ किसी प्रकार युद्ध नहीं करूँगा”। वैसी दशामें मैं सूंजयों, केकयों तथा अन्यान्य सुहृदोंको युद्धके लिये आमन्त्रित नहीं करता

Wika ni Sañjaya: “Kung gayon, hindi ko sana ipinatawag ang mga Sṛñjaya at ang mga Kekaya—ang ating mga kaibigang may mabuting hangarin—sa larangan ng digmaan. Kaya ngayon ako’y nag-aalab sa dalamhati: napalibutan ng hukbo ng kaaway, nahulog ako sa isang walang-hanggang kapahamakan na tila impiyerno. Arjuna, dapat mo sanang sinabi sa akin noon pa: ‘Sa anumang paraan, hindi ako makikipaglaban kay Karṇa, ang anak ng isang tagapagmaneho ng karwahe.’ Kung iyon ang pasya mo, hindi ko sana tinawag ang mga Sṛñjaya, ang mga Kekaya, at ang iba pang mga kaibigan sa digmaan.”

Verse 196

तथैव राज्ञश्न सुयोधनस्य ये वापि मां योद्धुकामा: समेता: । “आज जब ऐसी परिस्थिति है, तब सूतपुत्र कर्ण, राजा दुर्योधन तथा अन्य जो लोग मेरे साथ युद्धकी इच्छासे एकत्र हुए हैं, उन सबके साथ छिड़े हुए इस संग्राममें मैं कौन-सा कार्य कर सकता हूँ

Wika ni Sañjaya: “Gayundin, hinggil kay Haring Suyodhana at sa lahat ng nagtipon dito na sabik makipaglaban sa akin—sa digmaang ito na naumpisahan na—anong magagawa ko pa?”

Verse 216

अथापि जीवेत्‌ समरे घटोत्कच- स्तथापि नाहं समरे पराड्मुख: । 'पार्थ! यदि महारथियोंमें श्रेष्ठ और उत्तम रथी तुम्हारा पुत्र अभिमन्यु जीवित होता तो वह शत्रुओंका वध अवश्य करता। फिर तो समरभूमिमें मुझे ऐसा अपमान नहीं उठाना पड़ता। यदि समरांगणमें घटोत्कच भी जीवित होता तो भी मुझे वहाँसे मुँह फेरकर भागना नहीं पड़ता

Wika ni Sañjaya: “Kahit buhay pa si Ghaṭotkaca sa labanan, hindi pa rin ako tatalikod sa pakikipagsagupa. O Pārtha, kung nabubuhay pa ang iyong anak na si Abhimanyu—pinakamahusay sa mga dakilang mandirigmang karwahe, isang bantog na manlalaban—tiyak na pinaslang niya ang mga kaaway. Kung gayon, hindi ko sana dinanas ang ganitong kahihiyan sa larangan. At kung buhay rin si Ghaṭotkaca sa digmaan, hindi sana ako napilitang tumakas mula roon, na nakatalikod at nakaiwas ang mukha.”

Verse 253

स केशवेनोहा[मान: कथं त्वं कर्णाद्‌ भीतो व्यपयातो$सि पार्थ । “कुन्तीनन्दन! तुम्हारा रथ साक्षात्‌ विश्वकर्माका बनाया हुआ है, उसके धुरेसे कोई आवाज नहीं होती। उसपर वानरध्वजा फहराती रहती है, ऐसे शुभलक्षण रथपर आरूढ़ हो सुवर्णजटित खड़ग और चार हाथके श्रेष्ठ धनुष गाण्डीवको लेकर तथा भगवान्‌ श्रीकृष्णजैसे सारथिके द्वारा संचालित होकर भी तुम कर्णसे भयभीत होकर कैसे भाग आये?

Wika ni Sañjaya: “Paano nangyari, O Pārtha, na ikaw—na pinangangalagaan at ginagabayan ni Keshava—ay umurong dahil sa takot kay Karṇa? O anak ni Kuntī, ang iyong karwahe’y sinasabing yari mismo ni Vishvakarman; ang ehe nito’y walang ingay. Nakawagayway sa ibabaw ang bandilang may anyong unggoy. Nakalulan sa gayong mapalad na karwahe, tangan ang espadang may inukit na ginto at ang dakilang busog na Gāṇḍīva na apat na siko ang haba, at si Panginoong Krishna pa ang iyong sais—paano ka pa natakot kay Karṇa at umatras?”

Verse 263

तदाहनिष्यत्‌ केशव: कर्णमुग्रं मरुत्पतिर्वत्रमिवात्तवज्र: | “तुम अपना गाण्डीव धनुष भगवान्‌ श्रीकृष्णको दे दो तथा रणभूमिमें स्वयं इनके सारथि बन जाओ। फिर जैसे इन्द्रने हाथमें वज्र लेकर वृत्रासुरका वध किया था, उसी प्रकार ये श्रीकृष्ण भयंकर वीर कर्णको मार डालेंगे

Wika ni Sañjaya: “Kung magkagayon, si Keshava ay tatama at papaslang kay Karṇa na mabagsik, gaya ni Indra—panginoon ng mga Marut—na may hawak na vajra at pinatay si Vṛtra. ‘Ibigay mo kay Panginoong Krishna ang iyong busog na Gāṇḍīva, at sa larangan ng digmaan ikaw mismo ang maging sais niya. Pagkatapos, tulad ni Indra na may hawak na vajra at pumatay kay Vṛtrāsura, si Krishna ang papaslang sa nakapanghihilakbot na bayani na si Karṇa.’”

Verse 273

प्रयच्छान्यस्मै गाण्डिवमेतदद्य त्वत्तो योअस्त्रैरभ्यधिको वा नरेन्द्र: । “यदि तुम आज रणभूमिमें विचरते हुए इस भयानक वीर राधापुत्र कर्णका सामना करनेकी शक्ति नहीं रखते तो अब यह गाण्डीव धनुष दूसरे किसी ऐसे राजाको दे दो जो अस्त्रबलमें तुमसे बढ़कर हो

Wika ni Sañjaya: “Ibigay mo ngayon ang Gāṇḍīva sa iba—sa isang haring higit sa iyo sa kahusayan sa mga sandata. Kung wala kang lakas na maglibot sa larangan ng digmaan at harapin ang nakapanghihilakbot na bayani na si Karṇa, anak ni Rādhā, hayaang ang busog na ito’y dalhin ng mas may kakayahan.”

Verse 286

द्रष्टा लोक: पतितानप्यगाधे पापैर्जुष्टे नरके पाण्डवेय । 'पाण्डुनन्दन! ऐसा हो जानेपर संसारके मनुष्य हमें फिर इस प्रकार स्ट्री-पुत्रोंके संयोगसे रहित, राज्य नष्ट होनेके कारण सुखसे वंचित तथा पापियोंद्वारा सेवित अगाध नरकतुल्य कष्टमें गिरा हुआ नहीं देखेंगे

Wika ni Sañjaya: “O inapo ni Pāṇḍu, masasaksihan ng mga tao sa daigdig maging yaong mga bumagsak—na ibinulid sa impiyernong walang kailaliman, nababad sa kasalanan.”

Verse 293

तत्‌ ते श्रेयो राजपुत्राभविष्य- न्न चेत्‌ संग्रामादपयानं दुरात्मन्‌ । “दुरात्मा राजपुत्र! यदि तुम पाँचवें महीनेमें माताके गर्भसे गिर गये होते अथवा माता कुन्तीके अत्यन्त कष्टदायक गर्भमें आये ही नहीं होते तो वह तुम्हारे लिये अच्छा होता; क्योंकि उस दशामें तुम्हें युद्धलोे भाग आनेका कलंक तो नहीं प्राप्त होता

Wika ni Sañjaya: “O prinsipe, kung hindi mo pipiliin ang tunay na pinakamabuti, kung gayon—ikaw na may masamang loob—huwag kang umurong mula sa labanan. Ang pag-atras ay hindi isang walang-kinikilingang taktika kundi dungis sa dangal: sa makatarungang digmaan, ang tungkulin ng mandirigma ay nasusukat sa katatagan, at ang pagtakas ay hinahatulan bilang kahihiyan.”