Adhyaya 57

Verse 1

/ ऑपन-माज बछ। अकाल अष्टपञज्चाशत्तमो< ध्याय: अर्जुनका श्रीकृष्णसे युधिष्ठिरके पास चलनेका आग्रह तथा श्रीकृष्णका उन्हें युद्ध भूल दिखाते और वहाँका समाचार हुए रथको आगे बढ़ाना संजय उवाच एवमेष महानासीत्‌ संग्राम: पृथिवीक्षिताम्‌ । क्रुद्धेडर्जुने तथा कर्णे भीमसेने च पाण्डवे,संजय कहते हैं--राजन्‌! इस प्रकार अर्जुन, कर्ण एवं पाण्डुपुत्र भीमसेनके कुपित होनेपर राजाओंका वह संग्राम उत्तरोत्तर बढ़ने लगा

Wika ni Sañjaya: “O Hari, sa ganitong paraan ay lalo pang lumaki ang dakilang labanan ng mga hari sa ibabaw ng lupa. Sapagkat nagngitngit sina Arjuna at Karṇa, at gayundin si Bhīmasena na Pāṇḍava; at ang kanilang poot ang nagpasidhi sa digmaan.”

Verse 2

द्रोणपुत्रं पराजित्य जित्वा चान्यान्‌ महारथान्‌ । अब्रवीदर्जुनो राजन्‌ वासुदेवमिदं वच:,नरेश्वर! द्रोणपुत्र तथा अन्यान्य महारथियोंकों हताकर और उनपर विजय पाकर अर्जुनने भगवान्‌ श्रीकृष्णसे इस प्रकार कहा--

Wika ni Sañjaya: “O Hari, matapos mapabagsak ang anak ni Droṇa at madaig din ang iba pang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe, hinarap ni Arjuna si Vāsudeva (Kṛṣṇa) at nagsalita ng ganito.”

Verse 3

पश्य कृष्ण महाबाहो द्रवन्तीं पाण्डवीं चमूम्‌ । कर्ण पश्य च संग्रामे कालयन्तं महारथान्‌,“महाबाहु श्रीकृष्ण! देखिये, वह पाण्डव-सेना भागी जा रही है तथा कर्ण समरांगणमें बड़े-बड़े महारथियोंको कालके गालमें भेज रहा है

Wika ni Sañjaya: “O Kṛṣṇa, makapangyarihan ang bisig, masdan—ang hukbong Pāṇḍava ay tumatakas sa kaguluhan. At masdan si Karṇa sa gitna ng labanan, ipinadadala maging ang mga dakilang mandirigmang-karwahe sa kamatayan, na wari’y inihahain sila sa panga ni Kāla (Panahon).”

Verse 4

न च पश्यामि दाशार्ह धर्मराजं युधिष्ठिरम्‌ । नापि केतुर्युधां श्रेष्ठ धर्मराजस्य दृश्यते,“दाशारह! इस समय मुझे धर्मराज युधिष्ठिर नहीं दिखायी दे रहे हैं। योद्धाओंमें श्रेष्ठ श्रीकृष्ण! धर्मराजके ध्वजका भी दर्शन नहीं हो रहा है

Wika ni Sañjaya: “O Dāśārha, hindi ko nakikita si Dharmarāja Yudhiṣṭhira. At o pinakamahusay sa mga mandirigma, ni ang watawat ni Dharmarāja ay hindi rin masilayan.”

Verse 5

त्रिभागश्नावशिष्टोडयं दिवसस्य जनार्दन । नच मां धार्तराष्ट्रेषु कच्चिद्‌ युध्यति संयुगे,“जनार्दन! इस सम्पूर्ण दिनके ये तीन भाग ही शेष रह गये हैं। दुर्योधनकी सेनाओंमेंसे कोई भी मेरे साथ युद्ध नहीं कर रहा है'

Wika ni Sañjaya: “O Janārdana, tatlong bahagi na lamang ng araw na ito ang nalalabi. Gayunman, sa mga anak ni Dhṛtarāṣṭra ay wala ni isa mang humaharap sa akin sa labanan. Ang kanilang pag-iwas sa tunggalian ay tanda ng pagguho ng tapang at tungkulin sa oras ng pasya—sapagkat ang kṣatriya ay nararapat tumindig at lumaban, hindi umurong sa makatarungang sagupaan.”

Verse 6

तस्मात्‌ त्वं मत्प्रियं कुर्वन्‌ याहि यत्र युधिष्ठिर: । दृष्टवा कुशलिन युद्धे धर्मपुत्रं सहानुजम्‌

“Kaya nga, gawin mo ang ikalulugod ko: pumaroon ka sa kinaroroonan ni Yudhiṣṭhira. Tingnan mo mismo kung ang anak ni Dharma—kasama ang kaniyang mga nakababatang kapatid—ay ligtas at maayos pa sa gitna ng digmaan.”

Verse 7

ततः प्रायाद्‌ रथेनाशु बीभत्सोर्वचनाद्धरि:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa utos ni Bībhatsu (Arjuna), si Hari ay dagling umalis sakay ng karwahe—ipinamalas ang disiplinadong pagkakatugma ng hangarin ng mandirigma at paglilingkod ng tagapagmaneho sa bigat ng pananagutang moral ng digmaan.

Verse 8

अयुध्यंस्तावकै: सार्ध मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌,वे मृत्युको ही युद्धसे निवृत्त होनेका निमित्त बनाकर आपके योद्धाओंके साथ युद्ध कर रहे थे। तदनन्तर जहाँ वह भारी जनसंहार हो रहा था, उस संग्रामभूमिको देखते हुए भगवान्‌ श्रीकृष्ण सव्यसाची अर्जुनसे इस प्रकार बोले--

Nakikipaglaban sila sa mga mandirigma mo, na ginagawang dahilan ang “kamatayan” upang umurong sa digmaan. Pagkaraan, nang mamasdan ng Panginoong Śrī Kṛṣṇa ang larangan ng labanan na nilalamon ng matinding paglipol, sinabi niya kay Savyasācī Arjuna ang ganito—

Verse 9

ततः संग्रामभूमिं तां वर्तमाने जनक्षये । अवेक्षमाणो गोविन्द: सव्यसाचिनमब्रवीत्‌,वे मृत्युको ही युद्धसे निवृत्त होनेका निमित्त बनाकर आपके योद्धाओंके साथ युद्ध कर रहे थे। तदनन्तर जहाँ वह भारी जनसंहार हो रहा था, उस संग्रामभूमिको देखते हुए भगवान्‌ श्रीकृष्ण सव्यसाची अर्जुनसे इस प्रकार बोले--

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, habang nagaganap ang paglipol ng mga tao sa larangang iyon, si Govinda—sa pagtanaw sa nagaganap—ay nagsalita kay Arjuna, ang Savyasācī, ang mamamanang bihasa sa dalawang kamay. Ipinapakita ng sandaling ito ang papel ni Kṛṣṇa bilang gabay sa dharma sa gitna ng lumalalang pagwasak, upang ibaling ang loob ni Arjuna sa tungkulin at hindi sa pag-urong dahil sa kamatayan at pagkalugi.

Verse 10

पश्य पार्थ महारौद्रो वर्तते भरतक्षय: । पृथिव्यां क्षत्रियाणां वै दुर्योधनकृते महान्‌,“कुन्तीनन्दन! देखो, दुर्योधनके कारण भरत-वंशियोंका तथा भूमण्डलके अन्य क्षत्रियोंका महाभयंकर विनाश हो रहा है

Sinabi ni Sañjaya: “Masdan mo, O Pārtha—isang lubhang kakila-kilabot na pagkalipol ng angkan ng Bharata ang nagaganap. Tunay, sa ibabaw ng lupa, nagaganap ang napakalawak na pagpatay sa mga kṣatriya, at lahat ay dahil kay Duryodhana.”

Verse 11

पश्य भारत चापानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम्‌ | मृतानामपविद्धानि कलापांश्व महाधनान्‌,“भरतनन्दन! देखो, मरे हुए धनुर्धरोंके ये सोनेके पृष्ठभागवाले धनुष और बहुमूल्य तरकस फेंके पड़े हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Masdan, O Bhārata—narito ang mga busog ng mga mamamana, ang likod ay binalutan ng ginto, na itinapon matapos mabuwal ang mga may-ari; at narito rin ang mga mamahaling lalagyan ng palaso, na nakatiwangwang.”

Verse 12

जातरूपमयै: पुडखी: शरांश्वानतपर्वण: । तैलथौतांश्व नाराचान्‌ निर्मुक्तान्‌ पन्नगानिव,'सुवर्णमय पंखोंसे युक्त झुकी हुई गाँठवाले बाण तथा तेलमें धोये हुए नाराच केंचुल छोड़कर निकले हुए सर्पोके समान दिखायी दे रहे हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mga palasong may pakpak na tila ginto, ang mga dugtungan ay bahagyang nakayuko ngunit matibay, at ang mabibigat na palasong nārāca—kumikinang na wari’y hinugasan sa langis—pagka pinakawalan ay mistulang mga ahas na naglalaglag ng lumang balat.”

Verse 13

हस्तिदन्तत्सरून्‌ खड्गान्‌ जातरूपपरिष्कृतान्‌ । वर्माणि चापविद्धानि रुक्मगर्भाणि भारत,“भारत! हाथीके दाँतकी बनी हुई मूँठवाले सुवर्णजटित खड्ग तथा स्वर्णभूषित कवच भी फेंके पड़े हैं

Sinabi ni Sañjaya: “O Bhārata, ang mga tabak na ang hawakan ay yari sa garing ng elepante at pinong ginayakan ng ginto ay nakatiwangwang na itinapon; at ang mga baluting-katawan din—may inlay na ginto—ay naihagis.”

Verse 14

सुवर्णविकृतान्‌ प्रासाउशक्ती: कनकभूषणा: । जाम्बूनदमयै: पट्टैर्बद्धाश्व विपुला गदा:,“देखो, ये सुवर्णमय प्रास, स्वर्णभूषित शक्तियाँ तथा सोनेके बने हुए पत्रोंसे मढ़ी हुई विशाल गदाएँ पड़ी हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Masdan—narito ang mga sibat na hinubog sa ginto, ang mga śakti na pinalamutian ng ginto, at ang malalaking gada na tinalian at binalutan ng mga piraso ng dalisay na gintong Jāmbūnada.”

Verse 15

जातरूपमयीश्ष्टी: पट्टिशान्‌ हेमभूषणान्‌ । दण्डै: कनकचित्रैश्न विप्रविद्धान्‌ परश्रधान्‌,'स्वर्णमयी ऋष्टि, हेमभूषित पट्टिश तथा सुवर्णजटित दण्डोंसे युक्त फरसे फेंके हुए हैं

Wika ni Sañjaya: “Ang mga sibat na ginto, ang mga tulos na bakal na pinalamutian ng ginto, at ang mga palakol na ang hawakan ay inukitan at ininlay ng ginto ay inihagis nang buong lakas.”

Verse 16

अयःकुन्तांश्व॒ पतितान्‌ मुसलानि गुरूणि च । शतघ्नी: पश्य चित्राश्न विपुलान्‌ परिघांस्तथा,'लोहेके कुन्त (भाले), भारी मूसल, विचित्र शतध्नियाँ और विशाल परिघ इधर-उधर पड़े हैं

Wika ni Sañjaya: “Masdan—nakahandusay at nagkalat ang mga sibat na may dulong bakal, at ang mabibigat na pamalo; masdan din ang maraming kahanga-hangang śataghnī, at gayundin ang malalaking pamalong bakal (parigha) na nakakalat sa lahat ng dako.”

Verse 17

चक्राणि चापविद्धानि तोमरांश्व महारणे । नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह् जयगृद्धिन:

Wika ni Sañjaya: “Sa dakilang labanan, ang mga mandirigmang uhaw sa tagumpay ay dumampot at naghagis ng mga sandatang gaya ng chakra, mga sibat na tomara, at sari-saring iba pang armas.”

Verse 18

जीवन्त इव दृश्यन्ते गततत्त्वास्तरस्विन: । “इस महासमरमें फेंके गये इन चक्रों और तोमरोंको भी देखो। विजयकी अभिलाषा रखनेवाले वेगशाली योद्धा नाना प्रकारके शस्त्रोंको हाथमें लिये हुए ही अपने प्राण खो बैठे हैं; तथापि जीवित-से दिखायी देते हैं || १७ & ।। गदाविमशथितैगत्रिर्मुसलैर्भिन्नमस्तकान्‌

Wika ni Sañjaya: “Bagaman pumanaw na ang buhay, ang matatuling mandirigma ay wari’y buhay pa rin. Sa dakilang labanan, kahit nabuwal na sa gitna ng mga sandatang inihahagis, nananatili silang tila nakatayo, tangan pa rin ang armas.”

Verse 19

गजवाजिरथक्षुण्णान्‌ पश्य योधान्‌ सहस्रश: । “देखो, सहस्रों योद्धाओंके शरीर गदाओंके आघातसे चूर-चूर हो रहे हैं। मूसलोंकी मारसे उनके मस्तक फट गये हैं, तथा हाथी, घोड़े एवं रथोंसे वे कुचल दिये गये हैं ।। १८ ई || मनुष्यहयनागानां शरशक्‍्त्यूष्टिपट्टिशै:

Wika ni Sañjaya: “Masdan—libu-libong mandirigma ang nadudurog sa ilalim ng mga elepante, kabayo, at mga karwahe.”

Verse 20

परिघैरायसैघोरैरय:कुन्तै: परश्वथै: । शरीरैर्बहुभिश्छिन्ने: शोणितौघपरिप्लुतै:

Sañjaya said: The battlefield was strewn with dreadful iron clubs, iron-tipped spears, and axes; and with many severed bodies, all flooded and soaked in torrents of blood—an image of war’s brutal cost and the collapse of bodily life amid the clash of arms.

Verse 21

गतासुभिरमित्रघ्न संवृता रणभूमय: । 'शत्रुसूदन! बाण, शक्ति, ऋष्टि, पट्टिश, लोहमय परिघ, भयंकर लोहनिर्मित कुन्त और फरसोंसे मनुष्यों, घोड़ों और हाथियोंके बहुसंख्यक शरीर छिलन्न-भिन्न होकर खूनसे लथपथ और प्राणशून्य हो गये हैं और उनके द्वारा रणभूमि आच्छादित दिखायी देती है || १९-२० ई || बाहुभिश्वन्दनादिग्धै: साड्रदैहेमभूषितै:

Sanjaya said: O slayer of foes, the battlefields are covered over with the lifeless. O destroyer of enemies, by arrows, spears, lances, axes, iron clubs, dreadful iron javelins, and battle-axes, countless bodies of men, horses, and elephants have been hacked and shattered, drenched in blood and bereft of breath; and by them the ground of battle appears wholly carpeted. Arms smeared with sandal-paste and bodies adorned with gold ornaments now lie fallen—an image of splendor overturned into ruin, exposing the moral cost of war even amid heroic display.

Verse 22

साड्रलिन्रैर्भुजाग्रैश्न विप्रविद्धरलंकृतै:,पतितैर्ऋषषभाक्षाणां विराजति वसुंधरा । साँड़के समान विशाल नेत्रोंवाले वेगशाली वीरोंके दस्तानोंसहित आभूषणभूषित हाथ कटकर गिरे हैं। हाथियोंके शुण्डदण्डोंके समान मोटी जाँघें खण्डित होकर पड़ी हैं तथा श्रेष्ठ चूड़ामणि धारण किये कुण्डलमण्डित मस्तक भी धड़से अलग होकर पड़े हैं। इन सबके द्वारा रणभूमिकी अपूर्व शोभा हो रही है

Sañjaya said: The earth shone with a strange, dreadful splendor, strewn with severed hands—adorned with ornaments and struck down in battle—belonging to heroes whose eyes were large like those of noble bulls. The battlefield’s beauty here is not celebratory but grim: it exposes how martial pride and bodily magnificence are reduced to fragments, reminding the listener of war’s ethical cost and the perishability of embodied power.

Verse 23

हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्न॒ तरस्विनाम्‌ । बद्धचूडामणिवरै: शिरोभिश्नल सकुण्डलै:

Sañjaya said: The battlefield was strewn with the severed thighs of mighty warriors—thick like the trunks of elephants—and with heads still adorned with tied topknots, splendid crest-jewels, and earrings. The scene underscores the terrible cost of wrath-driven combat, where honor and ornament alike are reduced to mute remnants amid slaughter.

Verse 24

कबन्धै: शोणितादिग्धैश्छिन्नगात्रशिरोधरै:

Sañjaya said: “(The battlefield) was filled with headless trunks, smeared with blood, bearing severed limbs and heads—an image of war’s brutal cost, where the collapse of bodily life starkly exposes the moral weight of violence.”

Verse 25

रथांश्व बहुधा भग्नान्‌ हेमकिड्किणिन: शुभान्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Maraming karwaheng pandigma at mga kabayo—maringal, pinalamutian ng mga kampanilyang ginto—ang nakitang wasak sa iba’t ibang paraan.”

Verse 26

अनुकर्षनुपासांगान्‌ पताका विविधध्वजान्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Hila-hila nila ang mga karugtong na bahagi ng kagamitan, kalakip ang mga bandila at sari-saring watawat.”

Verse 27

रथिनां च महाशड्खान्‌ पाण्डुरांश्व प्रकीर्णकान्‌ | “अनुकर्ष, उपासंग, पताका, नाना प्रकारके ध्वज तथा रथियोंके बड़े-बड़े श्वेत शंख बिखरे पड़े हैं ।। निरस्तजिद्दान्‌ मातड़ान्‌ शयानान्‌ पर्वतोपमान्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Nakalat sa paligid ang malalaking kabibe (conch) ng mga mandirigmang nasa karwahe, maputlang puti, kasama ang mga tali at sintas ng panghila at pangharness; gayundin ang mga bandila at sari-saring watawat. At naroon din, nakabuwal at hindi na gumagalaw, ang malalaking katawan na wari’y mga bundok.”

Verse 28

वारणानां परिस्तोमांस्तथैवाजिनकम्बलान्‌,“हाथियोंके विचित्र झूल, मृगचर्म और कम्बल चिथड़े-चिथड़े होकर गिरे हैं। चाँदीके तारोंसे चित्रित झूल, अंकुश और अनेक टुकड़ोंमें बँटे हुए बहुत-से घंटे महान्‌ गजराजोंके साथ ही धरतीपर गिरे पड़े हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mariringal na palamuti at mga pantakip ng mga elepante—kasama ang mga balat ng usa at mga kumot—ay napunit nang pira-piraso at nalaglag. Ang mga sapin na may burdang sinulid na pilak, ang mga pang-udyok na ankusa, at maraming kampanilyang nabasag sa mga tipak ay nagkalat sa lupa kasama ng mga dambuhalang elepante, tanda ng pagkawasak at pag-aaksayang iniiwan ng digmaan.”

Verse 29

विपाटितविचित्रांश्व॒ रूप्यचित्रान्‌ कुथाड्कुशान्‌ | भिन्नाश्न बहुधा घण्टा महद्धिः पतितैर्गजै:,“हाथियोंके विचित्र झूल, मृगचर्म और कम्बल चिथड़े-चिथड़े होकर गिरे हैं। चाँदीके तारोंसे चित्रित झूल, अंकुश और अनेक टुकड़ोंमें बँटे हुए बहुत-से घंटे महान्‌ गजराजोंके साथ ही धरतीपर गिरे पड़े हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Napunit nang pira-piraso ang mariringal na palamuti ng mga elepante—ang ilan ay may palamuting pilak—kasama ang mga ankusa at mga palakol; at maraming malalaking kampanilyang nabasag sa sari-saring tipak ang nagkalat sa lupa, bumagsak kasama ng mga makapangyarihang elepante.”

Verse 30

वैदूर्यदण्डांश्व शुभान्‌ पतितानड्कुशान्‌ भुवि । बद्धा: सादिभुजाग्रेषु सुवर्णविकृता: कशा:,“जिनमें वैदूर्यमणिके डंडे लगे हुए हैं, ऐसे बहुत-से सुन्दर अंकुश पृथ्वीपर पड़े हैं। सवारोंके हाथोंमें सटे हुए कितने ही सुवर्णनिर्मित कोड़े कटकर गिरे हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Sa lupa ay nakahandusay ang maraming magagandang pang-udyok sa kabayo, ang mga hawakan ay may inukit at inukitan ng batong vaidūrya. At marami ring latigong hinubog sa ginto—na dati’y mahigpit na hawak ng mga mangangabayo—ay naputol at nalaglag. Ipinakikita ng tanawing ito na maging ang mga kasangkapan ng pagpigil at pag-uutos sa digmaan ay nababasag, hudyat ng pagbagsak ng kaayusan sa gitna ng karahasan.”

Verse 31

विचित्रमणिचित्रांश्व जातरूपपरिष्कृतान्‌ । अश्वास्तरपरिस्तोमान्‌ राड़कवान्‌ पतितान्‌ भुवि,“विचित्र मणियोंसे जटित और सोनेके तारोंसे विभूषित रंकुमृगके चमड़ेके बने हुए, घोड़ोंकी पीठपर बिछाये जानेवाले बहुत-से झूल भूमिपर पड़े हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Sa lupa ay nakahandusay ang maraming sapin ng kabayo—mga telang inilalatag sa likod ng mga kabayo—na hinabing may sari-saring hiyas at pinalamutian ng sinulid na ginto, yari sa balat ng ruru na usa. Kaya’t ipinamalas ng larangan ng digmaan ang pagkaguho ng karangyaan ng hari: ang mamahaling palamuti at kaginhawaan ay bumagsak kasama ng kanilang mga may-ari.”

Verse 32

चूडामणीन्‌ नरेन्द्राणां विचित्रा: काउ्चनस्रज: । छत्राणि चापविद्धानि चामरव्यजनानि च,“नरपतियोंके मणिमय मुकुट, विचित्र स्वर्णमय हार, छत्र, चँवर और व्यजन फेंके पड़े हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mga koronang may hiyas ng mga hari, ang kanilang masalimuot na kuwintas na ginto, at ang mga payong—kasama ang mga pamaypay na buntot-yak (chāmara) at mga pamaypay na kamay—ay nakatiwangwang na itinapon. Ginawang basurang bagay ng larangan ng digmaan ang mga sagisag ng paghahari at dangal, inilalantad ang halagang moral ng digmaan at ang pagkamarupok ng kapangyarihang makamundo.”

Verse 33

चन्द्रनक्षत्रभासैश्न वदनैश्वारुकुण्डलै: । क्लृप्तश्मश्रुभिरत्यर्थ वीराणां समलंकृतैः

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mga mandirigma’y nagmistulang maringal sa kanilang gayak—mga mukhang kumikislap na parang buwan at mga bituin, mga taingang may magagandang hikaw, at mga bigoteng maingat na ginupit—bawat bayani’y saganang pinalamutian para sa labanan.”

Verse 34

सजीवांश्वापरान्‌ पश्य कूजमानान्‌ समन्ततः,'प्रजापालक अर्जुन! उन दूसरे योद्धाओंपर दृष्टिपात करो जिनके प्राण अभीतक शेष हैं और जो चारों ओर कराह रहे हैं। उनके बहुसंख्यक कुटुम्बीजन हथियार डालकर उनके निकट आ बैठे हैं और बारंबार रो रहे हैं

Sinabi ni Sañjaya: “O Arjuna, tagapangalaga ng bayan, tingnan mo ang iba pang kabayong may nalalabing buhay—umaangal sa lahat ng dako. Sa tabi nila, ang marami nilang tagapaglingkod at mga kamag-anak ay nagbaba ng sandata, umupo nang malapit, at paulit-ulit na tumatangis.”

Verse 35

उपास्यमानान्‌ बहुशो न्यस्तशस्त्रैविशाम्पते । ज्ञातिभि: सहितांस्तत्र रोदमानैमुहुर्मुहु:,'प्रजापालक अर्जुन! उन दूसरे योद्धाओंपर दृष्टिपात करो जिनके प्राण अभीतक शेष हैं और जो चारों ओर कराह रहे हैं। उनके बहुसंख्यक कुटुम्बीजन हथियार डालकर उनके निकट आ बैठे हैं और बारंबार रो रहे हैं

Wika ni Sanjaya: O panginoon ng mga tao, masdan mo ang iba pang mandirigmang yaon na may nalalabing buhay—umaangal sa bawat panig. Sa paligid nila, ang marami nilang kamag-anak, matapos ibaba ang mga sandata, ay naupo nang malapit at paulit-ulit na tumatangis.

Verse 36

व्युत्क्रान्तानपरान्‌ योधांश्छादयित्वा तरस्विन: । पुनर्युद्धाय गच्छन्ति जयगृद्धा: प्रमन्‍्यव:,“जिनके प्राण निकल गये हैं, उन योद्धाओंको वस्त्र आदिसे ढककर विजयाभिलाषी वेगशाली वीर पुनः अत्यन्त क्रोधपूर्वक युद्धके लिये जा रहे हैं

Wika ni Sanjaya: Matapos takpan ng mga kasuotan at iba pa ang ibang mandirigmang nawalan na ng hininga ng buhay, ang mga bayani—mabilis at makapangyarihan, sabik sa tagumpay at naglalagablab sa matinding poot—ay muling tumungo sa labanan.

Verse 37

अपरे तत्र तत्रैव परिधावन्ति मानवा: । ज्ञातिभि: पतितै: शूरैर्याच्यमानास्तथोदकम्‌,“दूसरे बहुत-से सैनिक रणभूमिमें गिरे हुए अपने शूरवीर कुटुम्बीजनोंके पानी माँगनेपर वहीं इधर-उधर दौड़ रहे हैं

Wika ni Sanjaya: Sa iba’t ibang dako ng mismong larangan, ang iba pang mga tao ay nagtatakbuhan sa sari-saring direksiyon, sapagkat ang kanilang mga kamag-anak—mga bayaning bumagsak—ay humihingi sa kanila ng tubig.

Verse 38

जलार्थ च गता: केचितन्निष्प्राणा बहवो<र्जुन । संनिवृत्ताश्न ते शूरास्तान्‌ वै दृष्टवा विचेतस:

Wika ni Sanjaya: May ilan ang naghanap ng tubig, O Arjuna, at marami sa kanila ang nagbalik na wala nang buhay. Nang makita ang mga taong yaon na bumagsak, ang mga bayaning nalabi ay umurong, nabalisa ang isipan.

Verse 39

जल पीत्वा मृतान्‌ पश्य पिबतो<न्‍्यांश्व॒ मारिष,'श्रेष्ठ वीर अर्जुन! उधर देखो, कुछ लोग पानी पीकर मर गये और कुछ लोग पीते-पीते ही अपने प्राण खो बैठे। कितने ही बान्धवजनोंके प्रेमी सैनिक अपने प्रिय बान्धवोंको छोड़कर उस महासमरमें जहाँ-तहाँ प्राणशून्य हुए दिखायी देते हैं

Wika ni Sanjaya: O Arjuna, pinakadakilang bayani, tumingin ka roon: may mga namatay matapos uminom ng tubig, at may mga nawalan ng hininga habang umiinom pa. Maraming kawal na nagmamahal sa kanilang mga kaanak ang napilitang iwan ang minamahal, at sa dakilang digmaang iyon ay makikitang nakahandusay na walang buhay sa iba’t ibang dako.

Verse 40

परित्यज्य प्रियानन्ये बान्धवान्‌ बान्धवप्रिया: । व्युत्क्रान्ता: समदृश्यन्त तत्र तत्र महारणे,'श्रेष्ठ वीर अर्जुन! उधर देखो, कुछ लोग पानी पीकर मर गये और कुछ लोग पीते-पीते ही अपने प्राण खो बैठे। कितने ही बान्धवजनोंके प्रेमी सैनिक अपने प्रिय बान्धवोंको छोड़कर उस महासमरमें जहाँ-तहाँ प्राणशून्य हुए दिखायी देते हैं

Wika ni Sañjaya: Sa malawak at kakila-kilabot na labanan, may mga taong—bagaman tapat na tapat sa kanilang mga kamag-anak—nakitang nakahandusay na walang buhay sa iba’t ibang dako, matapos talikuran ang minamahal nilang mga kaanak. Ipinakikita ng tanawing ito kung paanong pinuputol ng digmaan maging ang pinakamatitibay na bigkis ng pag-ibig, at ginagawang dalamhati at kawalang-magawa ang pagmamahal sa pamilya sa gitna ng pagbagsak ng buhay at tungkulin.

Verse 41

तथापरान्‌ नरश्रेष्ठ संदष्टौष्पुटान्‌ पुन: । भ्रुकुटीकुटिलै र्वक्त्रै: प्रेक्षमाणान्‌ समन्‍्ततः,“नरश्रेष्ठ) उन दूसरे योद्धाओंको देखो, जो दाँतोंसे ओठ चबाते हुए टेढ़ी भौंहोंसे युक्त मुखोंद्वारा चारों ओर दृष्टिपात कर रहे हैं!

Wika ni Sañjaya: “O pinakamainam sa mga tao, tingnan mo rin ang ibang mandirigmang iyon—paulit-ulit nilang kinakagat ang kanilang mga labi habang nakadiin ang mga ngipin, at naglilibot ng tingin sa lahat ng panig, ang mga mukha’y naninigas sa ilalim ng mga kilay na nakakunot at baluktot. Ang pagkabalisa sa labas ay nagsisiwalat ng bigat sa loob, kung saan ang takot, galit, at paninindigan ay nagbabanggaan sa isip.”

Verse 42

एवं ब्रुवंस्तदा कृष्णो ययौ यत्र युधिष्ठिर: । अर्जुनश्नापि नृपतेर्दर्शनार्थ महारणे,इस प्रकार बातें करते हुए भगवान्‌ श्रीकृष्ण और अर्जुन उस महासमरमें राजाका दर्शन करनेके लिये उस स्थानकी ओर चल दिये, जहाँ राजा युधिष्छिर विद्यमान थे

Wika ni Sañjaya: Habang nagsasalita nang gayon, nagtungo si Kṛṣṇa sa kinaroroonan ni Yudhiṣṭhira. Si Arjuna man, sa gitna ng dakilang labanan, ay lumakad upang makita ang hari—patungo sa pook na kinatatayuan ni Yudhiṣṭhira. Ipinahihiwatig ng taludtod ang pagkilos na may layon sa gitna ng digmaan: kahit sa kaguluhan ng sagupaan, ang mga pinuno’y naghahanap ng payo, pagtitibay-loob, at wastong pag-ayon sa dharma sa pamamagitan ng tuwirang pagharap.

Verse 43

याहि याहीति गोविन्द मुहुर्महुरचोदयत्‌ । तां युद्धभूमिं पार्थस्य दर्शयित्वा च माधव:,अर्जुन भगवान्‌ श्रीकृष्णसे बारंबार कहते थे, “चलिये, चलिये'। भगवान्‌ श्रीकृष्ण बड़ी उतावलीके साथ अर्जुनको युद्धभूमिका दर्शन कराते हुए आगे बढ़े और धीरे-धीरे उनसे इस प्रकार बोले--*पाण्डुनन्दन! देखो, राजाके पास बहुत-से भूपाल जा पहुँचे हैं

Wika ni Sañjaya: Paulit-ulit na inudyukan ni Arjuna si Govinda, “Sige, sige!” Pagkaraan, si Mādhava, habang ipinakikita kay Pārtha ang larangan ng digmaan, ay nagpatuloy nang nagmamadali—ginagabayan siya patungo sa tanawing pinagtitipunan ng mga hari at mandirigma, at itinuturo sa kanya ang mabigat, dharma-na-kargadong katotohanan ng nalalapit na sagupaan.

Verse 44

त्वरमाणस्तत: कृष्ण: पार्थमाह शनैरिदम्‌ | पश्य पाण्डव राजानमुपयातांश्व पार्थिवान्‌,अर्जुन भगवान्‌ श्रीकृष्णसे बारंबार कहते थे, “चलिये, चलिये'। भगवान्‌ श्रीकृष्ण बड़ी उतावलीके साथ अर्जुनको युद्धभूमिका दर्शन कराते हुए आगे बढ़े और धीरे-धीरे उनसे इस प्रकार बोले--*पाण्डुनन्दन! देखो, राजाके पास बहुत-से भूपाल जा पहुँचे हैं

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Kṛṣṇa, na kumikilos nang may pagmamadali, ay marahang nagsalita kay Pārtha: “Tingnan mo, O anak ni Pāṇḍu—tingnan mo ang hari, at tingnan mo kung gaano karaming mga pinunong-lupa ang lumapit na sa kanya.” Sa masidhing moral na himpapawid ng larangan, ang madali ngunit banayad na payo ni Kṛṣṇa ang nagtatakda ng pagtanaw ni Arjuna: ang digmaang ito’y hindi pansariling tunggalian, kundi pagtitipon ng maraming hari at ng kanilang mga pananagutan, kung saan ang bawat pasya’y may pampublikong bunga at bigat ng dharma.

Verse 45

कर्ण पश्य महारज्गे ज्वलन्तमिव पावकम्‌ | असौ भीमो महेष्वास: संनिवृत्तो रणं प्रति,“उधर दृष्टिपात करो। कर्ण युद्धके महान्‌ रंगमंचपर प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहा है और महाधनुर्धर भीमसेन युद्धस्थलकी ओर लौट पड़े हैं

Wika ni Sañjaya: “O Karṇa, masdan—sa malawak na tanghalan ng digmaan, siya’y nagliliyab na parang apoy. Yaong Bhīma, ang dakilang mamamana, ay lumingon na at nagbabalik patungo sa larangan ng labanan.”

Verse 46

तमेते विनिवर्तन्ते धृष्टद्युम्नपुरोगमा: । पाञज्चालसृज्जयानां च पाण्डवानां च ये मुखम्‌,'पांचालों, सूंजयों और पाण्डवोंके जो धृष्टद्युम्न आदि प्रमुख वीर हैं, वे भी भीमसेनके साथ ही युद्धके लिये लौट रहे हैं

Wika ni Sañjaya: Ang mga mandirigmang iyon—na si Dhṛṣṭadyumna ang nangunguna sa unahan—na siyang taliba ng mga Pāñcāla, Sṛñjaya, at Pāṇḍava, ay muling lumingon at nagbalik, kasabay ni Bhīmasena sa digmaan. Ipinakikita ng tanawing ito ang iisang paninindigan ng makatarungang kapanalig: kapag muling sumuong ang pangunahing kampeon, ang mga pinunong mandirigma’y nagtitipon at bumabalik, pinagtitibay ang pagkakaisa at tungkulin sa gitna ng kaguluhan ng labanan.

Verse 47

निवत्तैश्न पुनः पार्थर्भग्नं शत्रुबलं महत्‌ । कौरवान्‌ द्रवतो होष कर्णो रोधयते<र्जुन,“अर्जुन! वह देखो, लौटे हुए पाण्डव योद्धाओंने शत्रुओंकी विशाल वाहिनीके पाँव उखाड़ दिये। भागते हुए कौरववीरोंको यह कर्ण रोक रहा है

Wika ni Sañjaya: “O Arjuna, masdan! Ang mga mandirigmang Pāṇḍava na muling nagbalik ay nagwasak sa malaking hukbo ng kaaway at binasag ang kanilang sigla at tulin. At masdan—si Karṇa ngayon ang pumipigil sa mga mandirigmang Kaurava na nagsisitakas.”

Verse 48

अन्तकप्रतिमो वेगे शक्रतुल्यपराक्रम: । असौ गच्छति कौरव्य द्रौणि: शस्त्रभूतां वर:,“कुरुनन्दन! जो वेगमें यमराज और पराक्रममें इन्द्रके समान है, वह शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ अश्वृत्थामा उधर ही जा रहा है

Wika ni Sañjaya: “O supling ng angkan ng Kuru, yaong Aśvatthāmā—anak ni Droṇa—na sa bilis ay tulad ni Antaka (Kamatayan) at sa tapang ay kapantay ni Śakra (Indra), ang pinakadakila sa mga may sandata, ay patungo sa dakong iyon.” Ipinahihiwatig ng taludtod na sa digmaan, ang pambihirang lakas-mandirigma ay tila may sukat na kosmiko—ngunit kasabay nito’y ang mabigat na pananagutang etikal kapag pinakawalan ang gayong kapangyarihan.

Verse 49

तमेव प्रद्र॒ुतं संख्ये धृष्टद्युम्नो महारथ: । अनुप्रयाति संग्रामे हतान्‌ पश्य च सृज्जयान्‌,“महारथी धृष्टद्युम्न युद्धस्थलमें बड़े वेगसे जाते हुए अश्वत्थामाका ही पीछा कर रहे हैं। वह देखो, संग्राममें बहुत-से संजय वीर मार डाले गये”

Wika ni Sañjaya: “Sa gitna ng labanan, ang dakilang mandirigmang-karwahe na si Dhṛṣṭadyumna ay humahabol sa mismong yaong tumatakas nang nagmamadali. Masdan—sa larangan ng digmaan, marami sa mga Sṛñjaya ang nakahandusay na patay.”

Verse 50

सर्वमाह सुदुर्धर्षो वासुदेव: किरीटिने । ततो राजन्‌ महाघोर: प्रादुरासीन्महारण:,राजन! अत्यन्त दुर्जय वीर भगवान्‌ श्रीकृष्णने किरीटधारी अर्जुनसे ये सारी बातें बतायीं। तत्पश्चात्‌ वहाँ अत्यन्त भयंकर महायुद्ध होने लगा

Sinabi ni Sañjaya: Isinalaysay ng di-matitinag na Vāsudeva (Śrī Kṛṣṇa) ang lahat kay Arjuna na may suot na diyadema. Pagkaraan nito, O Hari, sumiklab ang isang napakakilabot na dakilang labanan—kung saan ang payo’y napalitan ng mabagsik na pagsubok sa paninindigan at sa dharma sa gitna ng digmaan.

Verse 51

सिंहनादरवाश्नैव प्रादुरासन्‌ समागमे । उभयो: सेनयो राजन मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌,नरेश्वर! दोनों सेनाओंमें मृत्युको ही युद्धसे निवृत्त होनेकी अवधि नियत करके संघर्ष छिड़ गया और वीरोंके सिंहनाद होने लगे

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa dakilang sagupaan na iyon, sumambulat ang mga sigaw na tila ungol ng leon at ang nakabibinging alingawngaw. Ang dalawang hukbo’y sumuong sa labanan na ang tanging hangganan ng pag-urong ay kamatayan—itinuring ang larangan ng digmaan na lugar na tatalikuran lamang matapos masalubong ang wakas.

Verse 52

एवमेष क्षयो वृत्त: पृथिव्यां पृथिवीपते । तावकानां परेषां च राजन दुर्मन्त्रिते तव,पृथ्वीनाथ! इस प्रकार इस भूतलपर आपकी और शत्रुओंकी सेनाओंका महान्‌ संहार हुआ है। राजन्‌! यह सब आपकी कुमन्त्रणाका ही फल है

Sinabi ni Sañjaya: Kaya, O Panginoon ng lupa, naganap sa daigdig ang ganitong malaking paglipol—sa hukbo mo at sa hukbo ng kaaway kapwa. O Hari, ang kapahamakan na ito’y bunga ng iyong masamang payo.

Verse 58

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि वासुदेववाक्ये अष्टपञ्चाशत्तमो5ध्याय:

Kaya nagwakas, sa Śrī Mahābhārata, sa Karṇa Parva, sa bahaging tinatawag na “Pahayag ni Vāsudeva,” ang ika-limampu’t walong kabanata.

Verse 66

पुनर्योद्धास्मि वार्ष्णेय शत्रुभि: सह संयुगे । “अतः आप मेरा प्रिय करनेके लिये वहीं चलिये, जहाँ राजा युधिष्ठिर हैं। वार्ष्णेय! भाइयोंसहित धर्मपुत्र युधिष्ठिरको युद्धमें सकुशल देखकर मैं पुनः समरांगणमें शत्रुओंके साथ युद्ध करूँगा'

Sinabi ni Sañjaya: “O Vārṣṇeya (Kṛṣṇa), muli akong lalaban sa digmaan laban sa mga kaaway. Kaya, upang matupad ang mahalaga sa akin, pumaroon tayo sa kinaroroonan ni Haring Yudhiṣṭhira. Kapag nakita kong ligtas at maayos si Dharmaputra Yudhiṣṭhira—kasama ang kanyang mga kapatid—sa gitna ng labanan, babalik ako sa larangan at ipagpapatuloy ang pakikidigma sa kaaway.”

Verse 76

यतो युधिष्ठिरो राजा सृज्जयाश्व महारथा: । तदनन्तर अर्जुनके कथनानुसार श्रीकृष्ण तुरंत ही रथके द्वारा उसी ओर चल दिये, जहाँ राजा युधिष्ठिर और सूंजय महारथी मौजूद थे

Sañjaya said: In the direction where King Yudhiṣṭhira and the great chariot-warrior Sṛñjaya were stationed, Śrī Kṛṣṇa—acting at once in accordance with Arjuna’s words—immediately drove the chariot that way. The passage highlights prompt, disciplined action in war: counsel is heeded, duty is executed without delay, and leadership is supported through swift coordination.

Verse 216

सतलन्रै: सकेयूरैर्भाति भारत मेदिनी । “भारत! चन्दनचर्चित, अंगदों और केयूरोंसे अलंकृत, सोनेके अन्य आभूषणोंसे विभूषित तथा दस्तानोंसे युक्त वीरोंकी कटी हुई भुजाओंसे युद्धभूमिकी अद्भुत शोभा हो रही है

Sañjaya said: “O Bhārata, the earth—the battlefield—shines in a dreadful, astonishing way, strewn with severed arms of warriors: arms smeared with sandal paste, adorned with armlets (aṅgadas) and keyūras, and glittering with golden ornaments and protective coverings. The verse underscores the grim splendor of war, where outward beauty and royal adornment cannot shield the body from the consequences of violence.”

Verse 233

पतितैर्ऋषषभाक्षाणां विराजति वसुंधरा । साँड़के समान विशाल नेत्रोंवाले वेगशाली वीरोंके दस्तानोंसहित आभूषणभूषित हाथ कटकर गिरे हैं। हाथियोंके शुण्डदण्डोंके समान मोटी जाँघें खण्डित होकर पड़ी हैं तथा श्रेष्ठ चूड़ामणि धारण किये कुण्डलमण्डित मस्तक भी धड़से अलग होकर पड़े हैं। इन सबके द्वारा रणभूमिकी अपूर्व शोभा हो रही है

Sanjaya said: The earth shines, strewn with the fallen—mighty warriors with bull-like eyes. Hands adorned with ornaments, still bearing their protective arm-guards, have been severed and lie scattered. Thick thighs, massive like the trunks of elephants, are broken and cast down; and heads, decked with earrings and crowned with excellent crest-jewels, lie apart from their bodies. By all this, the battlefield displays a strange and unprecedented splendor—an image that simultaneously proclaims valor and exposes the terrible cost of war.

Verse 243

भूर्भाति भरतश्रेष्ठ शान्तार्चिभिरिवाग्निभि: । “भरतश्रेष्ठ] जिनकी गर्दन कट गयी है, विभिन्न अंग छिलन्न-भिन्न हो गये हैं तथा जो खूनसे लथपथ होकर लाल दिखायी देते हैं, उन कबन्धों (धड़ों)-से रणभूमि ऐसी जान पड़ती है, मानो वहाँ जगह-जगह बुझी हुई लपटोंवाले आगके अंगारे पड़े हों

Sañjaya said: “O best of the Bharatas, the earth on the battlefield appears as though strewn with fires whose flames have died down—so do the blood-smeared trunks of the fallen, with severed necks and mangled limbs, lie scattered about, glowing red like embers.”

Verse 256

वाजिनश्न हतान्‌ पश्य निष्कीर्णान्त्राउ्शराहतान्‌ | “देखो, जिनमें सोनेकी छोटी-छोटी घंटियाँ लगी हैं, ऐसे बहुत-से सुन्दर रथ टुकड़े- टुकड़े होकर पड़े हैं। वे बाणोंसे घायल हुए घोड़े मरे पड़े हैं और उनकी आँतें बाहर निकल आयी हैं

Sañjaya said: “Behold the horses lying slain—pierced by arrows, their entrails spilled out.” The scene underscores the brutal cost of war, where even noble steeds and splendid war-gear are reduced to ruin, confronting the listener with the ethical weight of violence on the battlefield.

Verse 276

वैजयन्तीर्विचित्राश्ष हतांक्ष गजवाजिन: । “जिनकी जीभें बाहर निकल आयी हैं, ऐसे अगणित पर्वताकार हाथी धरतीपर सदाके लिये सो गये हैं। विचित्र वैजयन्ती पताकाएँ खण्डित होकर पड़ी हैं तथा हाथी और घोड़े मारे गये हैं

Wika ni Sañjaya: Nakahandusay sa lupa ang makukulay na bandilang vaijayantī, at napatay ang mga elepante at kabayo—mga tanda ng pagkawasak sa larangan, kung saan gumuho ang pagmamataas ng mga hukbo at naging lantad ang kabayaran ng karahasan.

Verse 333

वदनै: पश्य संछज्ञां महीं शोणितकर्दमाम्‌ । “देखो, चन्द्रमा और नक्षत्रोंके समान कान्तिमान्‌, मनोहर कुण्डलोंसे विभूषित तथा दाढ़ी-मूँछसे युक्त वीरोंके आभूषणभूषित मुखोंसे रणभूमि अत्यन्त आच्छादित हो गयी है और इसपर रक्तकी कीच जम गयी है

Wika ni Sañjaya: “Masdan—natakpan ang lupa ng mga mukha, at ang daigdig ay naging putik ng dugo. Nasisikip ang larangan ng digmaan sa mga mukhang may palamuti ng mga bayaning bumagsak—nagniningning na parang buwan at mga bituin, may kaakit-akit na hikaw, may balbas at bigote—ngayo’y nakahandusay bilang mabagsik na patotoo sa kapahamakaang dulot ng digmaan.”

Verse 386

जल त्यक्त्वा प्रधावन्ति क्रोशमाना: परस्परम्‌ । “अर्जुन! कितने ही योद्धा पानी लानेके लिये गये, इसी बीचमें पानी चाहनेवाले बहुत-से वीरोंके प्राण निकल गये। वे शूरवीर जब पानी लेकर लौटे हैं, तब अपने उन सम्बन्धियोंको चेतनारहित देखकर पानीको वहीं फेंक परस्पर चीखते-चिल्लाते हुए चारों ओर दौड़ रहे हैं

Wika ni Sañjaya: Itinapon nila ang tubig at nagtakbuhan sa lahat ng dako, sumisigaw sa isa’t isa. Ipinakikita ng tanawing ito ang kalupitan at kawalang-saysay na iniluluwal ng digmaan: dumarating nang huli ang pagsagip sa buhay, at nilalamon ng dalamhati ang tungkulin; ang mga nagbalik na may dalang tubig, nang makita ang sarili nilang mga kamag-anak na nakahandusay na walang malay, ay iniwan ang tubig doon at nagtatakbong humahagulhol sa pagdadalamhati.