Adhyaya 29

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें संकुल-युद्धाविषयक उनतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २९ ॥ ऑपनआक्रात बछ। अर: त्रिशो&्थ्याय: सात्यकि और कर्णका युद्ध तथा अर्जुनके द्वारा कौरव- सेनाका संहार और पाण्डवोंकी विजय संजय उवाच ततः कर्ण पुरस्कृत्य त्वदीया युद्धदुर्मदा: । पुनरावृत्य संग्रामं चक्रुर्देवासुरोपमम्‌,संजय कहते हैं--राजन्‌! तदनन्तर आपके रणदुर्मद योद्धा कर्णको आगे करके पुनः लौटकर देवताओं और असुरोंके समान संग्राम करने लगे

Wika ni Sañjaya: “O Hari, pagkaraan niyon, ang mga mandirigma mo—lasing sa pagmamataas ng digmaan—ay inilagay si Karṇa sa unahan, bumalik na muli, at muling sumabak sa labanan na wari’y digmaan ng mga diyos at mga asura.”

Verse 2

द्विरदनररथाश्वशड्खशब्दै: परिहृषिता विविधैश्व शस्त्रपातै: | द्विदरथपदातिसादिसंघा: परिकुपिताभिमुखा: प्रजध्निरे ते,हाथी, मनुष्य, रथ, घोड़ों और शंखके शब्दोंसे अत्यन्त हर्ष और उत्साहमें भरे हाथीसवार, रथी, पैदल और घुड़सवारोंके समुदाय क्रोधपूर्वक सामना करते हुए नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंका प्रहार करके एक-दूसरेको मारने लगे

Wika ni Sañjaya: Nayanig sa sigla ng ingay ng mga elepante, tao, karwahe, kabayo, at mga kabibe, at tinulak pa ng sari-saring hagupit ng sandata, ang mga pangkat ng mga sakay sa elepante, mga mandirigmang-karwahe, mga kawal na naglalakad, at mga kabalyero—galit na galit at magkaharap—ay nagsalpukan at nagsimulang pumatay sa isa’t isa.

Verse 3

शितपरश्चधसासिपट्टिशै- रिषुभिरनेकविधैश्व सूदिता: । द्विरदरथहया महाहवे वरपुरुषै: पुरुषाश्न वाहनै:,उस महायुद्धमें श्रेष्ठ वीर पुरुषोंने वाहनों तथा तीखे फरसों, तलवारों, पट्टिशों और अनेक प्रकारके बाणोंद्वारा सवारोंसहित हाथियों, रथों, घोड़ों एवं पैदल मनुष्योंका संहार कर डाला

Wika ni Sañjaya: Sa dakilang labanan, ang mga pangunahing mandirigma ay nagsagawa ng nakapanghihilakbot na paglipol—pinabagsak ang mga elepante, karwahe, kabayo, at mga kawal na naglalakad, kasama ang kanilang mga sakay—sa pamamagitan ng matatalim na palakol, mga espada, mga sibat (paṭṭiśa), at sari-saring palaso.

Verse 4

कमलदिनकरेन्दुसंनि भै: सितदशनै: सुमुखाक्षिनासिक: । रुचिरमुकुटकुण्डलैर्मही पुरुषशिरोभिरुपस्तृता बभौ,उस समय नरमुण्डोंसे ढकी हुई रणभूमिकी अद्भुत शोभा हो रही थी। वीरोंके वे कटे हुए मस्तक कमल, सूर्य और चन्द्रमाके समान कान्तिमान्‌ थे। उनके सफेद दाँत चमक रहे थे। उनके मुख, नेत्र और नासिकाएँ भी बड़ी सुन्दर थीं और वे मनोहर मुकुट तथा कुण्डलोंसे मण्डित थे

Wika ni Sañjaya: Noon, ang larangan na nababalot ng mga ulong tao ay nagkaroon ng isang kakaiba at nakapanghihilakbot na karilagan. Ang mga naputol na ulo ng mga mandirigma ay kumikislap na parang mga lotus, araw, at buwan; ang kanilang mapuputing ngipin ay nagniningning, ang mga mukha—may mga mata at ilong pa—ay wari’y maganda pa rin, at pinalamutian ng maririkit na korona at hikaw.

Verse 5

परिघमुसलशक्तितोमरै- नखरभुशुण्डिगदाशतैहता: । द्विरदनरहया: सहस्रशो रुधिरनदीप्रवहास्तदाभवन्‌,उस समय परिघ, मूसल, शक्ति, तोमर, नखर, भुशुण्डी और गदाओंकी सौ-सौ चोटें खाकर हजारों हाथी, मनुष्य और घोड़े खूनकी नदी बहाने लगे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, nang tamaan ng daan-daang hampas ng mga pamalong bakal, mga mūsala (pestle), mga śakti (sibat), mga tomara (javelin), mga sandatang tila kuko, mga bhuśuṇḍī, at mga gada (mace), libu-libo—oo, di-mabilang—na elepante, tao, at kabayo ang bumagsak, hanggang ang larangan ng digmaan ay wari’y nagbubuga ng mga agos na parang mga ilog ng dugo. Ipinapahiwatig ng taludtod ang bigat na moral ng digmaan: kapag gumuho ang dharma at napalitan ng walang-pigil na karahasan, ang tagumpay ay nabibili kapalit ng napakalaking pagdurusang walang pinipili.

Verse 6

प्रहतरथनरा श्वकुञ्जरं प्रतिभयदर्शनमुल्बणव्रणम्‌ । तदहितहतमाबभौ बल॑ पितृपतिराष्ट्रमिव प्रजाक्षये,नष्ट हुए रथ, मनुष्य, घोड़े और हाथियोंसे भरी एवं शत्रुओंकी मारी हुई वह सेना गहरे आघातोंसे युक्त हो प्रलयकालमें यमराजके राज्यकी भाँति बड़ी भयंकर दिखायी देती थी

Wika ni Sañjaya: Ang hukbong yaon—na dating siksik ng mga karwahe, tao, kabayo, at elepante—ay winasak ng kaaway at nababalot ng malalalim na sugat; kaya’t nagmistulang lubhang kakila-kilabot, gaya ng kaharian ni Yama sa panahon ng pralaya, kapag naglalaho ang mga nilalang.

Verse 7

अथ तव नरदेव सैनिका- स्‍्तव च सुता: सुरसूनुसंनिभा: । अमितबलपुर:सरा रणे कुरुवृषभा: शिनिपौत्रमभ्ययु:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O hari, ang iyong mga kawal—at ang iyong mga anak na nagniningning na tila mga anak ng mga diyos—ay sumulong sa labanan. Pinangungunahan ng mga mandirigmang may di-masukat na lakas, ang mga pangunahing “toro” sa angkan ng Kuru ay sumalakay tungo sa apo ni Śini. Ipinakikita ng taludtod ang pag-igting ng digmaan: ang pagmamataas sa lahi at lakas ang nagtutulak sa paglusob, kahit nakabigkis pa rin sa larangan ang bigat na moral ng digmaang magkakamag-anak.

Verse 8

नरदेव! तदनन्तर आपके सैनिक तथा देवकुमारोंके समान तेजस्वी कुरुकुलभूषण आपके पुत्र असंख्य सेना साथ लेकर रणभूमिमें शिनिपौत्र सात्यकिपर चढ़ आये ।। तदतिरुधिरभीममाबभौ पुरुषवराश्च॒रथद्विपाकुलम्‌ । लवणजलसमुद्धतस्वनं बलमसुरामरसैन्यसप्र भम्‌,पैदल मनुष्यों, श्रेष्ठ घोड़ों, रथों और हाथियोंसे भरी और खारे पानीके समुद्रके समान भयंकर गर्जना करनेवाली वह सेना अत्यन्त रक्तरंजित होकर देवताओं और असुरोंकी सेनाके समान भयानक प्रतीत होती थी

Wika ni Sañjaya: O hari, pagkaraan nito, ang iyong mga mandirigma at ang iyong mga anak—mga hiyas ng angkan ng Kuru, nagniningning na tila mga anak ng mga diyos—ay sumugod sa larangan laban kay Śiniputra Sātyaki, dala ang di-mabilang na hukbo. Ang puwersang iyon ay lubhang kakila-kilabot, basang-basa sa dugo, siksik ng mga kawal na naglalakad, piling mga lalaki, mahuhusay na kabayo, mga karwahe, at mga elepante; umuugong ito na parang maalat na dagat na nag-aalimpuyo, at nagmistulang nakapanghihilakbot—gaya ng mga hukbo ng mga diyos at mga asura sa kanilang sagupaan.

Verse 9

सुरपतिसमविक्रमस्तत- स्त्रिदशवरावरजोपमं युधि । दिनकरकिरणप्रभै: पृषत्कै रवितनयो< भ्यहनच्छिनिप्रवीरम्‌,उस समय देवराज इन्द्रके समान पराक्रमी सूर्यपुत्र कर्णने युद्धस्थलमें इन्द्रके छोटे भाई उपेन्द्रके समान शक्तिशाली शिनिवंशके प्रमुख वीर सात्यकिको सूर्यकी किरणोंके समान तेजस्वी बाणोंद्वारा घायल कर दिया

Wika ni Sañjaya: Nang sandaling iyon, si Karṇa, anak ng Araw, na ang tapang ay kapantay ni Indra, ay tumama sa labanan sa pangunahing bayani ng angkan ni Śini—si Sātyaki—na tulad ni Upendra (Viṣṇu), ang nakababatang kapatid ng panginoon ng mga diyos; at sinugatan niya ito sa pamamagitan ng mga palasong nagliliyab na parang mga sinag ng araw. Ipinakikita ng taludtod ang walang-humpay na pag-igting ng lakas-militar: maging ang mga bantog na kampeon ay nasusugatan sa ilalim ng mahigpit na tungkulin ng larangan ng digmaan.

Verse 10

तमपि सरथवाजिसारथिं शिनिवृषभो विविधै: शरैस्त्वरन्‌ | भुजगविषसमप्रभै रणे पुरुषवरं समवास्तृणोत्‌ तदा,तब शिनिवंशशिरोमणि सात्यकिने बड़ी उतावलीके साथ विषधर सर्पोंके समान विषैले नाना प्रकारके बाणोंद्वारा रथ, घोड़े और सारथिसहित नरश्रेष्ठ कर्णको भी आच्छादित कर दिया

Noon, si Sātyaki—ang hiyas ng angkan ni Śini—ay nagmadaling magpaulan ng sari-saring palaso sa digmaan, kumikislap na wari’y lason ng ahas, at tinakpan maging si Karṇa, ang pinakadakila sa mga lalaki, kasama ang kanyang karwahe, mga kabayo, at ang tagapagmaneho.

Verse 11

शिनिवृषभशरैर्निपीडितं तव सुहृदो वसुषेणमभ्ययु: । त्वरितमतिरथा रथर्षभं द्विरदरथाश्व॒पदातिभि: सह

Wika ni Sañjaya: Nang makita ng iyong mga kapanalig na si Vasuṣeṇa (Karṇa) ay lubhang napipiga ng mga palaso ni Śinivṛṣabha, sila’y dagling sumugod patungo sa “toro” sa hanay ng mga mandirigmang nakakarwahe. Ang mga pangunahing bayani’y nagmadaling pumasok, kasama ang mga elepante, mga karwahe, kabalyeriya, at impanterya, upang itaguyod ang kanilang kakampi sa gitna ng panganib ng labanan.

Verse 12

उस समय आपके हितैषी सुहृद्‌ अतिरथी वीर वहाँ शिनिवंशशिरोमणि सात्यकिके शरोंसे अत्यन्त पीड़ित हुए महारथी कर्णके पास हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंकी चतुरंगिणी सेना साथ लेकर तुरंत आ पहुँचे ।। तदुदधिनिभमाद्रवद्‌ बल॑ त्वरिततरै: समभिद्रुतं परै: । ट्रपदसुतमुखैस्तदा भवत्‌ पुरुषरथाश्वगजक्षयो महान्‌,तत्पश्चात्‌ धृष्टद्युम्न आदि शीघ्रकारी शत्रुओंने आपकी समुद्र-सदूश विशाल वाहिनीपर आक्रमण किया और आपकी सेना भी शत्रुओंकी ओर दौड़ी। फिर तो वहाँ मनुष्यों, रथों, घोड़ों और हाथियोंका महान्‌ संहार होने लगा

Wika ni Sañjaya: Noon, ang iyong mga kapanalig na mga bayani—mga atiratha—ay dagling dumating sa tabi ni Karṇa, ang mahāratha na labis na pinahihirapan ng mga palaso ni Sātyaki, hiyas ng angkan ni Śini, dala ang hukbong apat-na-sangay: mga elepante, kabayo, karwahe, at mga kawal na naglalakad. Pagkaraan, ang mga kaaway na mabilis kumilos, pinangungunahan ng mga anak ni Drupada gaya ni Dhrishtadyumna, ay sumalakay sa iyong hukbong malawak na parang dagat; at ang iyong hukbo nama’y sumugod din sa kanila. Doon nagsimula ang malaking paglipol—ng mga tao, karwahe, kabayo, at elepante.

Verse 13

अथ पुरुषवरौ कृताद्विकौ भवमभिपूज्य यथाविधि प्रभुम्‌ । अरिवधकृतनिश्चयी द्रुतं तव बलमर्जुनकेशवौ सृतौ,तदनन्तर अपराह्नकालके कृत्य समाप्त करके विधिपूर्वक भगवान्‌ शंकरकी पूजा करनेके पश्चात्‌ नरश्रेष्ठ अर्जुन और श्रीकृष्ण शत्रुओंके वधका निश्चय करके तुरंत आपकी सेनापर चढ़ आये

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang dalawang pinakadakilang lalaki, matapos tapusin ang kanilang dapat gawin at sumamba kay Bhava (Śiva) ayon sa itinakdang ritwal, at matapos pagtibayin ang pasya na lipulin ang mga kaaway, sina Arjuna at Keśava (Kṛṣṇa) ay dagling sumalakay sa iyong hukbo.

Verse 14

जलदनिनदनिःस्वनं रथं पवनविधूतपताककेतनम्‌ । सितहयमुपयान्तमन्तिकं हृतमनसो ददृशुस्तदारय:,अर्जुनके रथसे मेघकी गर्जनाके समान गम्भीर ध्वनि हो रही थी, पवनकी प्रेरणा पाकर उसकी ऊँची पताका फहरा रही थी और उसमें श्वेत घोड़े जुते हुए थे। उस समय शत्रुओंने उत्साहशून्य हृदयसे उस रथको समीप आते देखा

Wika ni Sañjaya: Noon, nakita ng mga kaaway—na ang loob ay naupos ang sigla—ang karwahe ni Arjuna na papalapit: ang ugong nito’y malalim na gaya ng kulog sa ulap ng bagyo; ang mataas na watawat at sagisag ay hinahampas ng hangin at kumakaway; at ang mga puting kabayong nakahila rito’y kumikislap habang sumusulong.

Verse 15

अथ विस्फार्य गाण्डीवं रथे नृत्यन्निवार्जुन: । शरसम्बाधमकरोत्‌ खं दिश: प्रदिशस्तथा,इसके बाद रथपर नृत्य करते हुए-से अर्जुनने गाण्डीव धनुषको फैलाकर आकाश, दिशा और विदिशाओंको बाणोंसे भर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Arjuna, na wari’y sumasayaw sa ibabaw ng kanyang karwahe, ay hinila ang Gāṇḍīva hanggang sa sukdulang higpit at sinakal ang langit—pati ang lahat ng direksiyon at mga pagitan nitong panig—sa siksik na ulang-palaso.

Verse 16

रथान्‌ विमानप्रतिमान्‌ मज्जयन्‌ सायुधध्वजान्‌ । स सारथींस्तदा बाणैरभ्राणीवानिलोडवधीत्‌,जैसे वायु मेघोंकी घटाको छिन्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार उस समय अर्जुनने अपने बाणोंद्वारा विमान-जैसे रथोंको आयुध, ध्वज और सारथियोंसहित नष्ट कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Noon, si Arjuna, gaya ng hanging dumudurog sa mga kumpol ng ulap, ay winasak sa pamamagitan ng kanyang mga palaso ang mga karwaheng wari’y sasakyang panghimpapawid—pinalubog at pinabagsak—kasama ang mga sandata, mga watawat, at mga tagapagpatakbo ng karwahe.

Verse 17

गजान्‌ गजप्रयन्तृश्च वैजयन्त्यायुधध्वजान्‌ | सादिनो<श्चांश्व पत्तींश्ष शरैनिन्यि यमक्षयम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng kanyang mga palaso, ipinadala niya sa tahanan ni Yama ang mga elepante at ang kanilang mga tagapagpaamo, ang mga mandirigmang may dalang vaijayantī na watawat at mga sandata, gayundin ang mga kabalyero, mga kabayo, at mga kawal na naglalakad—pinabagsak sila sa walang-humpay na agos ng labanan.

Verse 18

उन्होंने अपने तीखे बाणोंसे पताका, ध्वज और आयुधोंसहित गजों एवं गजारोहियोंको, घोड़ों और घुड़सवारोंको तथा पैदल मनुष्योंको भी यमलोक भेज दिया ।। तमन्तकमिव क्रुद्धमनिवार्य महारथम्‌ | दुर्योधनो5भ्ययादेको निघ्नन्‌ बाणैरजिह्दगै:,इस प्रकार क्रोधमें भरे हुए यमराजके समान अबाध गतिवाले महारथी अर्जुनपर सीधे जानेवाले बाणोंसे प्रहार करता हुआ अकेला दुर्योधन उनका सामना करनेके लिये गया

Sinabi ni Sañjaya: Sa kanyang matatalim na palaso, ipinadala niya sa daan patungo sa kaharian ni Yama ang mga elepante at mga sakay nito, ang mga kabayo at mga kabalyero, at maging ang mga kawal na naglalakad—kasama ang mga bandila, watawat, at mga sandata. Pagkaraan, si Duryodhana, gaya ni Yama sa matinding poot—isang maharathi na di-mapipigil—ay sumugod mag-isa upang salubungin si Arjuna, at pinukol siya ng mga palasong tuwid ang lipad sa kanilang puntirya.

Verse 19

तस्यार्जुनो धनु: सूतमश्वान्‌ केतुं च सायकै: । हत्वा सप्तभिरेकेन छत्र॑ चिच्छेद पत्रिणा,अर्जुनने सात बाणोंसे दुर्योधनके धनुष, सारथि, घोड़ों और ध्वजको नष्ट करके एक बाणसे उसका छत्र भी काट डाला

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Arjuna, sa pamamagitan ng kanyang mga palaso, ay pinabagsak ang busog ni Duryodhana, ang tagapagpatakbo ng karwahe, ang mga kabayo, at ang watawat—sa pitong palaso; at sa iisang palasong may balahibo, pinutol din niya ang payong-hari nito.

Verse 20

नवमं च समाधाय व्यसृजत्‌ प्राणघातिनम्‌ | दुर्योधनायेषुवरं त॑ द्रौणि: सप्तधाच्छिनत्‌,फिर नवें प्राणघातक बाणको धनुषपर रखकर उन्होंने दुर्योधनकी ओर चला दिया; परंतु अश्वत्थामाने उस उत्तम बाणके सात टुकड़े कर डाले

Sinabi ni Sañjaya: Nang maikabit ang ikasiyam na palasong pumapatay ng buhay, pinakawalan niya ang dakilang sandatang iyon patungo kay Duryodhana. Ngunit si Aśvatthāman, anak ni Droṇa, ay hiniwa ang napakahusay na palaso sa pitong piraso—isang gawang nagtatanggol sa kanyang panig at lalo pang nagpapasidhi sa mabagsik na agos ng labanan.

Verse 21

ततो द्रौणेर्धनुश्छित्त्वा हत्वा चाश्वरथान्‌ शरै: | कृपस्यापि तदत्युग्रं धनुश्चिच्छेद पाण्डव:,तब पाण्डुकुमार अर्जुनने अश्वत्थामाका धनुष काटकर उसके रथ और घोड़ोंको नष्ट करके अपने बाणोंद्वारा कृपाचार्यके अत्यन्त भयंकर धनुषको भी खण्डित कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, ang Pāṇḍava (si Arjuna), matapos putulin ang busog ng anak ni Droṇa at patayin sa mga palaso ang kanyang mga kabayo at wasakin ang kanyang karwahe, ay binasag din ang lubhang nakapanghihilakbot na busog ni Kṛpa. Ipinakikita ng tagpong ito ang disiplinadong kahusayan ni Arjuna—pagpigil sa kakayahang manakit ng kaaway sa pamamagitan ng pag-alis sa sandata at paggalaw, hindi sa pagkalulong sa pagpatay.

Verse 22

हार्दिक्यस्य धनुश्शछित्त्वा ध्वजं चाश्वांस्तदावधीत्‌ । दुःशासनस्येष्वसनं छित्त्वा राधेयम भ्ययात्‌,इसके बाद उन्होंने कृतवर्माका धनुष काटकर उसके ध्वज और घोड़ोंको भी तत्काल नष्ट कर दिया। फिर दुःशासनके धनुषके टुकड़े-टुकड़े करके राधापुत्र कर्णपर आक्रमण किया

Pagkaraan, pinutol niya ang busog ni Hārdikya (Kṛtavarmā) at agad na winasak ang kanyang watawat at mga kabayo. Pagkatapos ay pinagpira-piraso niya ang busog ni Duḥśāsana at sumalakay kay Rādheya (Karna).

Verse 23

अथ सात्यकिमुत्सृज्य त्वरन्‌ कर्णोडर्जुन त्रिभि: | विद्ध्वा विव्याध विंशत्या कृष्णं पार्थ पुन: पुन:,तदनन्तर कर्णने सात्यकिको छोड़कर अर्जुनको तीन बाणोंसे बींध डाला। फिर बीस बाण मारकर श्रीकृष्णको भी घायल कर दिया। इस प्रकार वह दोनोंको बारंबार चोट पहुँचाने लगा

Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos, si Karṇa, na iniwan muna si Sātyaki at kumilos nang mabilis, ay tinamaan si Arjuna ng tatlong palaso. Pagkaraan, tinamaan din niya si Kṛṣṇa ng dalawampung palaso. Kaya sa init ng labanan, paulit-ulit niyang sinugatan ang magkasama—ang tagapagmaneho ng karwahe at ang mandirigma—larawang nagpapakita kung paanong ang agos ng digmaan ay nagtutulak kahit ang pinakadakilang bayani sa walang humpay na karahasan.

Verse 24

न ग्लानिरासीत्‌ कर्णस्य क्षिपतः सायकान्‌ बहून्‌ । रणे विनिघ्नतः शत्रून्‌ क्ुद्धस्येव शतक्रतो:,उस समय कर्ण क्रोधमें भरे हुए इन्द्रके समान रणभूमिमें बहुत-से बाणोंकी वर्षा करके शत्रुओंका संहार कर रहा था; परंतु उसे इस कार्यमें तनिक भी क्लेश अथवा थकावटका अनुभव नहीं होता था

Sinabi ni Sañjaya: Sa sandaling iyon, si Karṇa, na gaya ni Indra sa galit, ay nagpaulan ng di-mabilang na palaso at pumuksa ng mga kaaway sa larangan; ngunit ni bahagyang pagod o hirap ay hindi sumagi sa kanya. Itinatampok ng talatang ito ang nakapanghihilakbot na pag-igting ng lakas ng mandirigma sa digmaan—kapangyarihang mabisa sa pagwasak, at kasabay nito’y pahiwatig ng panganib ng labang pinangungunahan ng poot.

Verse 25

अथ सात्यकिरागत्य कर्ण विद्ध्वा शितै: शरै: । नवत्या नवभिश्नोग्रै: शतेन पुनरार्पयत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, sumulong si Sātyaki at, sa pagtusok kay Karṇa ng matatalim na palaso, muling gumanti—una’y siyamnapu’t siyam na mababangis na palaso, at saka’y isang ganap na daan pa.

Verse 26

फिर सात्यकिने भी लौटकर कर्णको तीखे बाणोंसे घायल करके पुनः उसे एक सौ निन्यानबे भयंकर बाण मारे ।। ततः प्रवीरा: पार्थानां सर्वे कर्णममपीडयन्‌ । युधामन्यु: शिखण्डी च द्रौपदेया: प्रभद्रका:,इसके बाद दुन्तीपुत्रोंकी सेनाके सभी प्रमुख वीर कर्णको पीड़ा देने लगे। युधामन्यु, शिखण्डी, द्रौपदीके पाँचों पुत्र, प्रभद्रकगण, उत्तमौजा, युयुत्सु, नकुल-सहदेव, धृष्टद्युम्न, चेदि, कारूष, मत्स्य और केकय देशोंकी सेनाएँ, बलवान्‌ चेकितान तथा उत्तम व्रतका पालन करनेवाले धर्मराज युधिष्ठटिर--ये भयंकर पराक्रम प्रकट करनेवाले रथी, घुड़सवार, हाथीसवार और पैदल सैनिकोंद्वारा रणभूमिमें कर्णको चारों ओरसे घेरकर उसके ऊपर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करने लगे। सभी भयंकर वचन बोलते हुए वहाँ कर्णके वधका निश्चय कर चुके थे

Sinabi ni Sañjaya: Muling lumingon at bumalik si Sātyaki, sinugatan si Karṇa ng matatalim na palaso, at saka muling binuhusan siya ng isang daan at labinsiyam na nakapanghihilakbot na palaso. Pagkaraan, ang lahat ng pangunahing mandirigma sa panig ng mga anak ni Pāṇḍu ay mariing dumagan kay Karṇa—sina Yudhāmanyu, Śikhaṇḍin, ang limang anak ni Draupadī, ang mga Prabhadraka, si Uttamaujā, si Yuyutsu, sina Nakula at Sahadeva, si Dhṛṣṭadyumna, ang mga Cedi, ang mga Kāruṣa, at ang mga hukbo ng Matsya at Kekaya; kasama ang makapangyarihang Cekitāna at si Dharmarāja Yudhiṣṭhira na matatag sa kanyang mga panata. Mga karwaheng mandirigma, kabalyerya, mga sakay sa elepante, at mga kawal na lakad ang pumalibot kay Karṇa sa lahat ng panig at nagpaulan sa kanya ng sari-saring sandata. Habang sumisigaw ng mababangis na salita, silang lahat ay nagpasya na sa pagpatay kay Karṇa.

Verse 27

उत्तमौजा युयुत्सुश्न यमौ पार्षत एव च | चेदिकारूषमत्स्यानां केकयानां च यद्‌ बलम्‌,इसके बाद दुन्तीपुत्रोंकी सेनाके सभी प्रमुख वीर कर्णको पीड़ा देने लगे। युधामन्यु, शिखण्डी, द्रौपदीके पाँचों पुत्र, प्रभद्रकगण, उत्तमौजा, युयुत्सु, नकुल-सहदेव, धृष्टद्युम्न, चेदि, कारूष, मत्स्य और केकय देशोंकी सेनाएँ, बलवान्‌ चेकितान तथा उत्तम व्रतका पालन करनेवाले धर्मराज युधिष्ठटिर--ये भयंकर पराक्रम प्रकट करनेवाले रथी, घुड़सवार, हाथीसवार और पैदल सैनिकोंद्वारा रणभूमिमें कर्णको चारों ओरसे घेरकर उसके ऊपर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करने लगे। सभी भयंकर वचन बोलते हुए वहाँ कर्णके वधका निश्चय कर चुके थे

Sinabi ni Sañjaya: “Sina Uttamaujā, Yuyutsu, ang kambal (Nakula at Sahadeva), at si Pārṣata (Dhṛṣṭadyumna) man—kasama ang lakas ng mga Cedi, Kāruṣa, Matsya, at Kekaya—ay sumikip at lumapit. Sa bugso ng magkakamping lakas na iyon, ang mga pangunahing mandirigma ng Pāṇḍava ay dumagan kay Karṇa mula sa lahat ng panig, pinaulanan siya ng mga sandata at mababangis na sigaw ng digmaan, hangad siyang pabagsakin.”

Verse 28

चेकितानश्न बलवान्‌ धर्मराजश्न सुब्रत: । एते रथाश्रद्धिरदै: पत्तिभिक्षोग्रविक्रमै:,इसके बाद दुन्तीपुत्रोंकी सेनाके सभी प्रमुख वीर कर्णको पीड़ा देने लगे। युधामन्यु, शिखण्डी, द्रौपदीके पाँचों पुत्र, प्रभद्रकगण, उत्तमौजा, युयुत्सु, नकुल-सहदेव, धृष्टद्युम्न, चेदि, कारूष, मत्स्य और केकय देशोंकी सेनाएँ, बलवान्‌ चेकितान तथा उत्तम व्रतका पालन करनेवाले धर्मराज युधिष्ठटिर--ये भयंकर पराक्रम प्रकट करनेवाले रथी, घुड़सवार, हाथीसवार और पैदल सैनिकोंद्वारा रणभूमिमें कर्णको चारों ओरसे घेरकर उसके ऊपर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करने लगे। सभी भयंकर वचन बोलते हुए वहाँ कर्णके वधका निश्चय कर चुके थे

Sinabi ni Sañjaya: “Ang makapangyarihang Cekitāna at si Dharmarāja Yudhiṣṭhira na matatag sa kanyang mga panata—kasama ang mga mandirigmang karwahe, kabalyerya, at mga kawal na lakad na mabagsik ang lakas—ay dumagan kay Karṇa.”

Verse 29

परिवार्य रणे कर्ण नानाशस्त्रैरवाकिरन्‌ | भाषन्तो वाम्भिरुग्राभि: सर्वे कर्णवधे धृता:,इसके बाद दुन्तीपुत्रोंकी सेनाके सभी प्रमुख वीर कर्णको पीड़ा देने लगे। युधामन्यु, शिखण्डी, द्रौपदीके पाँचों पुत्र, प्रभद्रकगण, उत्तमौजा, युयुत्सु, नकुल-सहदेव, धृष्टद्युम्न, चेदि, कारूष, मत्स्य और केकय देशोंकी सेनाएँ, बलवान्‌ चेकितान तथा उत्तम व्रतका पालन करनेवाले धर्मराज युधिष्ठटिर--ये भयंकर पराक्रम प्रकट करनेवाले रथी, घुड़सवार, हाथीसवार और पैदल सैनिकोंद्वारा रणभूमिमें कर्णको चारों ओरसे घेरकर उसके ऊपर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करने लगे। सभी भयंकर वचन बोलते हुए वहाँ कर्णके वधका निश्चय कर चुके थे

Sinabi ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, pinalibutan nila si Karṇa sa lahat ng panig at pinaulanan siya ng sari-saring sandata. Habang bumibigkas ng mabagsik at nakapanghihilakbot na salita, silang lahat ay nagpasiyang patayin si Karṇa.

Verse 30

तां शस्त्रवृष्टिं बहुधा कर्णश्छित्त्वा शितै: शरै: । अपोवाहास्त्रवीर्येण द्रुमं भड़क्त्वेव मारुत:,जैसे प्रचण्ड वायु वृक्षको तोड़कर गिरा देती है, उसी प्रकार कर्ण अपने तीखे बाणोंसे शत्रुओंकी उस शस्त्रवर्षोको बहुधा छिलन्न-भिन्न करके अपने अस्त्रबलसे दूर हटा दिया इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि प्रथमे युद्धदिवसे त्रिंशो5ध्याय:

Sinabi ni Sañjaya: Si Karṇa, paulit-ulit na pinira-piraso ang ulang ng mga sandata sa pamamagitan ng kaniyang matutulis na palaso, at sa lakas ng kaniyang mga astra ay winalis iyon palayo—gaya ng marahas na hangin na bumabali ng puno at ibinabagsak ito.

Verse 31

रथिन: समहामात्रान्‌ गजानश्वान्‌ ससादिन: । पत्तिव्रातांश्व संक्रुद्धो निध्नन्‌ कर्णो व्यदृश्यत,क्रोधमें भरा हुआ कर्ण रथियों, महावतोंसहित हाथियों, सवारोंसहित घोड़ों तथा पैदलसमूहोंका वध करता देखा जा रहा था

Sinabi ni Sañjaya: Sa tindi ng poot, nakita si Karṇa na pumapatay sa mga mandirigmang nasa karwahe, sa mga elepante kasama ang kanilang dakilang mga pinuno (mahāmātra), sa mga kabayo kasama ang mga sakay, at sa nagkakaisang pulutong ng mga kawal na naglalakad.

Verse 32

तद्‌ वध्यमानं पाण्डूनां बल॑ कर्णास्त्रतेजसा । विशस्त्रपत्रदेहासु प्राय आसीत्‌ पराड्मुखम्‌,कर्णके अस्त्रोंके तेजसे मारी जाती हुई पाण्डवोंकी सेना शस्त्र, वाहन, शरीर और प्राणोंसे रहित हो प्रायः रणभूमिसे विमुख होकर भाग चली

Sinabi ni Sañjaya: Nang tamaan ng naglalagablab na kapangyarihan ng mga sandata ni Karṇa, ang hukbo ng mga Pāṇḍava—na nawalan ng mga sandata, baluti, at maging ng lakas ng katawan—ay sa malaking bahagi ay tumalikod sa larangan at tumakas nang watak-watak.

Verse 33

अथ कणंस्त्रिमस्त्रेण प्रतिहत्यार्जुन: स्मयन्‌ । दिशं खं चैव भूमिं च प्रावृणोच्छरवृष्टिभि:,तब अर्जुनने मुसकराते हुए अपने अस्त्रसे कर्णके अस्त्रको नष्ट करके बाणोंकी वर्षद्वारा आकाश, दिशा और पृथ्वीको आच्छादित कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Arjuna, na nakangiti, ay sinalag ang sandata ni Karṇa sa pamamagitan ng sarili niyang sandata at winasak iyon; at sa ulang ng mga palaso ay tinakpan niya ang mga panig, ang langit, at ang lupa.

Verse 34

मुसलानीव सम्पेतु: परिघा इव चेषव: । शतघ्न्य इव चाप्यन्ये वज्ाण्युग्राणि चापरे,उनके कुछ बाण मूसलोंके समान गिरते थे, कुछ परिघोंके समान, कुछ शतघ्नियोंके तुल्य तथा कुछ दूसरे बाण भयंकर वच्रोंके समान शत्रुओंपर पड़ते थे

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga palaso ay sumasalpok at bumabagsak na parang mabibigat na pamalo; ang ilan ay humahampas na parang mga bakal na pamalo, ang iba’y gaya ng mga sandatang may maraming tinik, at ang iba pa’y bumubuhos sa mga kaaway na parang mababangis na kidlat.

Verse 35

तैर्वध्यमानं तत्‌ सैन्यं सपत्त्यश्चरथद्विपम्‌ । निमीलिताक्षमत्यर्थ बश्राम च ननाद च,उन बाणोंसे हताहत होती हुई पैदल, घोड़े, रथ और हाथियोंसे युता कौरव-सेना आँख मूँदकर जोर-जोरसे चिल्‍लाने और चक्कर काटने लगी

Wika ni Sañjaya: Nang tamaan at pabagsakin ng mga palasong iyon, ang hukbong yaon—kasama ang mga kawal na naglalakad, ang mga karwaheng pandigma at ang mga elepante—ay napapikit sa matinding takot; sila’y nagpagulong-gulong sa pagkalito at sumigaw nang malakas.

Verse 36

निष्कैवल्यं तदा युद्ध प्रापुरश्चनरद्धिपा: । हन्यमाना: शरैरार्तास्तदा भीता: प्रदुद्रुवु:,उस समय घोड़े, हाथी और मनुष्योंको ऐसा युद्ध प्राप्त हुआ, जिसमें मृत्यु निश्चित है। उन सब लोगोंपर जब बाणोंकी मार पड़ने लगी, तब वे सब-के-सब आर्त और भयभीत होकर भाग चले

Wika ni Sañjaya: Noon, sinalubong ng mga mandirigma ang isang labang walang takas—na wari’y tiyak ang kamatayan. Nang tamaan sila ng sunod-sunod na ulang-palaso, sila’y nagdalamhati at nanginig sa takot, at nagsitakas nang magulo.

Verse 37

त्वदीयानां तदा युद्धे संसक्तानां जयैषिणाम्‌ | गिरिमस्तं समासाद्य प्रत्यपद्यत भानुमान्‌,इस प्रकार जब आपके विजयाभिलाषी सैनिक युद्धमें संलग्न हो रहे थे, उसी समय सूर्यदेव अस्ताचल पहुँचकर डूब गये

Wika ni Sañjaya: Sa sandaling yaon, habang ang iyong mga tauhan—sabik sa tagumpay—ay nakasangkot sa kasagsagan ng labanan, narating ng Araw ang bundok ng paglubog at naglaho sa paningin.

Verse 38

तमसा च महाराज रजसा च विशेषत: । न किंचित्‌ प्रत्यपश्याम शुभं वा यदि वाशुभम्‌

Wika ni Sañjaya: “O dakilang hari, nabalot kami ng dilim—at lalo na ng alikabok na nagngangalit—kaya’t wala kaming maaninag, maging mabuti man o masama.”

Verse 39

महाराज! उस समय अन्धकार और विशेषत: धूलसे सब कुछ आच्छादित होनेके कारण हमलोग किसी भी शुभ या अशुभ वस्तुको देख नहीं पाते थे ।। ते त्रसन्तो महेष्वासा रात्रियुद्धस्य भारत । अपयानं ततश्नक्रुः सहिता: सर्वयोधिभि:,भारत! वे महाथनुर्धर योद्धा रात्रियुद्धसे डरते थे। इसलिये समस्त सैनिकोंके साथ उन्होंने वहाँसे शिविरको प्रस्थान कर दिया

Wika ni Sañjaya: O Hari, noon ang dilim—at lalo na ang nakakasakal na alikabok—ay tumabon sa lahat, kaya’t wala kaming matanaw na anumang tanda, mabuti man o masama. Pagkaraan, ang mga dakilang mamamana, na natatakot sa labang panggabi, ay umurong; kasama ang lahat ng kanilang mga mandirigma, sila’y bumalik at nagtungo sa kampo.

Verse 40

कौरवेष्वपयातेषु तदा राजन्‌ दिनक्षये । जयं सुमनस: प्राप्य पार्था: स्वशिबिरं ययु:,राजन! दिनके अन्तमें कौरवोंके हट जानेपर पाण्डव भी विजय पाकर प्रसन्नचित्त हो भाँति-भाँतिके बाजोंकी आवाज, सिंहनाद और गर्जनाके द्वारा शत्रुओंका उपहास और श्रीकृष्ण तथा अर्जुनकी स्तुति करते हुए अपने शिविरको लौट गये

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang magtatapos na ang araw at umurong na ang mga Kaurava, ang mga anak ni Pṛthā—matapos magwagi at mapuno ng galak ang puso—ay nagbalik sa sarili nilang kampo. Sa sari-saring tunog ng mga instrumento, sa ungol na tila leon at sa malalakas na sigaw na parang kulog, nilibak nila ang kaaway at pinuri si Kṛṣṇa at si Arjuna, nagdiriwang sa tagumpay ng araw na iyon.

Verse 41

वादित्रशब्दैर्विविधै: सिंहनादै: सगर्जिति: । परानुपहसन्तश्न स्तुवन्तश्नाच्युतार्जुनी,राजन! दिनके अन्तमें कौरवोंके हट जानेपर पाण्डव भी विजय पाकर प्रसन्नचित्त हो भाँति-भाँतिके बाजोंकी आवाज, सिंहनाद और गर्जनाके द्वारा शत्रुओंका उपहास और श्रीकृष्ण तथा अर्जुनकी स्तुति करते हुए अपने शिविरको लौट गये

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang papalapit na ang pagtatapos ng araw at umurong na ang mga Kaurava, ang mga Pāṇḍava man ay nagkamit ng bentahe at nagbalik sa kanilang kampo na mataas ang loob. Sa sari-saring tunog ng mga instrumento, sa ungol na tila leon at sa dagundong na sigaw, nilibak nila ang pag-urong ng kaaway at pinuri si Kṛṣṇa (Acyuta) at si Arjuna, pinatutunayang ang tagumpay ay hindi lamang bunga ng lakas, kundi ng matatag na pamumuno at tapat na pagkakaisa.

Verse 42

कृतेड्वहारे तैवीरै: सैनिका: सर्व एव ते । आशीर्वाच: पाण्डवेषु प्रायुड्जन्त नरेश्वरा:,उन वीरोंके द्वारा युद्धका उपसंहार कर दिये जानेपर समस्त सैनिक और नरेश पाण्डवोंको आशीर्वाद देने लगे

Wika ni Sañjaya: Nang ang mga bayaning iyon ay nagwakas na sa labanan, ang lahat ng kawal at mga hari ay nagsimulang magpahayag ng mga pagpapala para sa mga Pāṇḍava.

Verse 43

ततः कृतेडवहारे च प्रह्ृष्टास्तत्र पाण्डवा: । निशायां शिबिरं गत्वा न्यवसन्त नरेश्वरा:,इस प्रकार सैनिकोंके लौटा लिये जानेपर हर्षमें भरे हुए पाण्डव-पक्षीय नरेश रातको शिविरमें जाकर सो रहे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, nang maayos na ang lahat at naibalik na ang mga hukbo, ang mga haring kakampi ng Pāṇḍava roon ay napuspos ng tuwa. Pagsapit ng gabi, nagtungo sila sa kampo at nagpahinga.

Verse 44

ततो रक्ष: पिशाचाश्न श्वापदाश्षैव संघश: । जग्मुरायोधन घोर रुद्रस्याक्रीडसंनिभम्‌,तदनन्तर रुद्रके क्रीडास्थल (श्मशान)-सदृश उस भयंकर युद्धभूमिमें राक्षस, पिशाच और झुंड-के-झुंड हिंसक जीव-जन्तु जा पहुँचे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, dumagsa sa kakila-kilabot na larangan ng digmaan—na wari’y palaruan ni Rudra—ang mga rākṣasa at piśāca, kasama ang mga pangkat-pangkat ng mababangis na hayop.