Adhyaya 2

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें जनमेजयवाक्य नामक पहला अध्याय पूरा हुआ,ऑपनआक्रा बछ। से, द्वितीयो&्ध्याय: धृतराष्ट्र और संजयका संवाद वैशम्पायन उवाच हते कर्णे महाराज निशि गावल्गणिस्तदा । दीनो ययौ नागपुरमश्चैर्वातसमैर्जवे वैशम्पायनजीने कहा--महाराज! कर्णके मारे जानेपर गवल्गणपुत्र संजय अत्यन्त दुःखी हो वायुके समान वेगशाली घोड़ोंद्वारा उसी रातमें हस्तिनापुर जा पहुँचे

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O dakilang hari, nang mapatay si Karṇa, si Sañjaya na anak ni Gāvalgaṇa, na lubhang nilamon ng dalamhati, ay umalis sa gabing iyon din at nakarating sa Nāgapura (Hastināpura), sakay ng mga kabayong kasingbilis ng hangin.”

Verse 2

स हास्तिनपुरं गत्वा भृशमुद्विग्नचेतन: । जगाम धृतराष्ट्रस्य क्षयं प्रक्षीणबान्धवम्‌,उस समय उनका चित्त अत्यन्त उद्विग्न हो रहा था। हस्तिनापुरमें पहुँचकर वे धृतराष्ट्रके उस महलनमें गये, जहाँ रहनेवाले बन्धु-बान्धव प्राय: नष्ट हो चुके थे इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि धृतराष्ट्रसंजयसंवादे द्वितीयो5ध्याय:

Lubhang yumanig ang kanyang loob, at siya’y nagtungo sa Hastināpura. Pagdating doon, dumiretso siya sa tahanan ni Dhṛtarāṣṭra—isang bahay na ngayo’y halos wala nang kamag-anak, sapagkat winasak ng digmaan ang ugnayang pampamilya.

Verse 3

स तमुद्वीक्ष्य राजानं कश्मलाभिहतौजसम्‌ | ववन्दे प्राञ्जलि र्भूत्वा मूर्थ्ना पादौ नृपस्य ह,मोहवश जिनके बल और उत्साह नष्ट हो गये थे, उन राजा धृतराष्ट्रका दर्शन करके संजयने उनके चरणोंमें मस्तक झुकाकर हाथ जोड़ प्रणाम किया

Nang makita niya ang hari—si Dhṛtarāṣṭra—na ang lakas at sigla ay winasak ng dalamhati, si Sañjaya ay yumukod na magkapatong ang mga palad at ibinaba ang ulo sa paanan ng monarka bilang taimtim na pagpupugay.

Verse 4

सम्पूज्य च यथान्यायं धृतराष्ट्र महीपतिम्‌ । हा कष्टमिति चोक्‍्त्वा स ततो वचनमाददे,राजा धृतराष्ट्रका यथायोग्य सम्मान करके संजयने “हाय! बड़े कष्टकी बात है” ऐसा कहकर फिर इस प्रकार वार्तालाप आरम्भ किया--

Matapos igawad ang nararapat na paggalang kay Haring Dhṛtarāṣṭra ayon sa kaugalian, napasigaw si Sañjaya, “Ay, napakasaklap!” at saka nagpatuloy sa pagsasalita.

Verse 5

संजयोऊ5हं क्षितिपते कच्चिदास्ते सुखं भवान्‌ | स्वदोषैरापदं प्राप्य कच्चिन्नाद्य विमुह्मुति,'पृथ्वीनाथ! मैं संजय हूँ। आप सुखसे तो हैं न? अपने ही अपराधोंसे विपत्तिमें पड़कर आज आप मोहित तो नहीं हो रहे हैं?

Wika ni Sañjaya: “O hari ng lupa, nakaupo ba kayo sa ginhawa—kayo ba’y nasa mabuting kalagayan? Yamang napasok kayo sa kapahamakan dahil sa sarili ninyong mga pagkukulang, hindi ba kayo, hanggang ngayon, nalulubog sa pagkalito at maling akala?”

Verse 6

हितान्युक्तानि विदुरद्रोणगाज़ेयकेशवै: । अगृहीतान्यनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्‌,“विदुर, द्रोणाचार्य, भीष्म और श्रीकृष्णके कहे हुए हितकारक वचन आपने स्वीकार नहीं किये थे। अब उन वचनोंको बारंबार याद करके क्‍या आपको व्यथा नहीं होती है?

Sabi ni Vaiśampāyana: “Ang mga kapaki-pakinabang na payong sinabi nina Vidura, Droṇa, Gāṅgeya (Bhīṣma), at Keśava (Kṛṣṇa) ay hindi mo tinanggap. Ngayon, sa paulit-ulit mong paggunita sa mga salitang iyon na hindi mo pinakinggan, hindi ba sumasakit ang iyong loob?”

Verse 7

रामनारदकण्वाद्य्हितमुक्तं सभातले | न गृहीतमनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्‌,“सभामें परशुराम, नारद और महर्षि कण्व आदिकी कही हुई हितकर बातें आपने नहीं मानी थीं। अब उन्हें स्मरण करके कया आपके मनमें कष्ट नहीं हो रहा है?

Sabi ni Vaiśampāyana: “Sa bulwagan ng kapulungan, hindi mo tinanggap ang kapaki-pakinabang na payong sinabi ni Rāma (Paraśurāma), ni Nārada, at ng pantas na si Kaṇva at ng iba pa. Ngayon, sa pag-alala mo sa mga salitang iyon na para sa ikabubuti, hindi ba sumisikip at sumasakit ang iyong dibdib?”

Verse 8

सुहृदस्त्वद्धिते युक्तान्‌ भीष्मद्रोणमुखान्‌ परै: । निहतान्‌ युधि संस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्‌,“आपके हितमें लगे हुए भीष्म, द्रोण आदि जो सुहृद्‌ युद्धमें शत्रुओंके हाथसे मारे गये हैं, उन्हें याद करके क्या आप व्यथाका अनुभव नहीं करते हैं?”

Sabi ni Vaiśampāyana: “Kapag naaalala mo ang mga kaibigang tapat—sina Bhīṣma, Droṇa, at ang iba pa—na nag-alay ng sarili para sa iyong kapakanan ngunit napatay sa digmaan sa kamay ng kaaway, hindi ka ba dinadalaw ng matinding dalamhati?”

Verse 9

तमेवंवादिनं राजा सूतपुत्रं कृताउ्जलिम्‌ । सुदीर्घमथ नि:श्वस्य दुःखार्त इदमब्रवीत्‌,हाथ जोड़कर ऐसी बातें कहनेवाले सूतपुत्र संजयसे दुःखातुर राजा धृतराष्ट्रने लंबी साँस खींचकर इस प्रकार कहा

Sabi ni Vaiśampāyana: Nang marinig ni Haring Dhṛtarāṣṭra si Sañjaya—ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe—na magsalita nang gayon, at makita siyang nakatiklop ang mga kamay, ang hari, na nilulunod ng dalamhati, ay huminga nang malalim at mahaba, saka nagsalita ng ganito.

Verse 10

धृतराष्ट उवाच आपगेये हते शूरे दिव्यास्त्रवति संजय । द्रोणे च परमेष्वासे भृशं मे व्यथितं मन:,धृतराष्ट्र बोले--संजय! दिव्यास्त्रोंके ज्ञाता शूरवीर गंगानन्दन भीष्म तथा महाधनुर्धर ट्रोणाचार्यके मारे जानेसे मेरे मनमें बड़ी भारी व्यथा हो रही है

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, labis na pinahihirapan ang aking isipan. Nang mapatay ang bayaning anak ng Ilog Gaṅgā—si Bhīṣma, dalubhasa sa mga sandatang makalangit—at nang mapatay rin si Droṇa, ang pinakadakilang mamamana, isang matinding dalamhati ang sumaklot sa akin.”

Verse 11

यो रथानां सहस्राणि दंशितानां दशैव तु । अहन्यहनि तेजस्वी निजघ्ने वसुसम्भव:,जो तेजस्वी भीष्म साक्षात्‌ वसुके अवतार थे और युद्धमें प्रतिदिन दस हजार कवचधारी रथियोंका संहार करते थे। उन्हींको यहाँ पाण्डुपुत्र अर्जुनसे सुरक्षित ट्रपदकुमार शिखण्डीने मार डाला है, यह सुनकर मेरे मनमें बड़ी व्यथा हो रही है

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Ang maningning na mandirigmang iyon, isinilang sa mga Vasu, na araw-araw ay pumupuksa ng sampung libong mandirigmang karwahe na ganap ang baluti—si Bhīṣma mismo, ang pagkakatawang-tao ng isang Vasu—ay napabagsak dito ni Śikhaṇḍin, prinsipe ni Drupada, habang si Arjuna, anak ni Pāṇḍu, ang naging panangga. Sa pagkarinig nito, nilamon ng dalamhati ang aking puso.”

Verse 12

तं हतं यज्ञसेनस्य पुत्रेणेह शिखण्डिना । पाण्डवेयाभिगुप्तेन श्र॒ुत्वा मे व्यथितं मन:,जो तेजस्वी भीष्म साक्षात्‌ वसुके अवतार थे और युद्धमें प्रतिदिन दस हजार कवचधारी रथियोंका संहार करते थे। उन्हींको यहाँ पाण्डुपुत्र अर्जुनसे सुरक्षित ट्रपदकुमार शिखण्डीने मार डाला है, यह सुनकर मेरे मनमें बड़ी व्यथा हो रही है

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Nang marinig kong si Bhīṣma ay napatay dito ni Śikhaṇḍin, anak ni Yajñasena, habang pinangangalagaan ng isang Pāṇḍava, ang aking isipan ay tinamaan ng matinding pighati. Ang pagbagsak ng gayong maningning at kakila-kilabot na nakatatanda—haligi ng aming panig—ay pumupuno sa akin ng dalamhati at pangamba na ang digmaang ito’y unti-unting guguho sa moralidad at sa estratehiya.”

Verse 13

भार्गव: प्रददौ यस्मै परमास्त्र महात्मने । साक्षाद्‌ रामेण यो बाल्ये धनुर्वेद उपाकृत:

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa dakilang kaluluwang iyon, ipinagkaloob ni Bhārgava (Paraśurāma) ang sukdulang sandata. Tunay nga, si Rāma mismo ang nagturo sa kanya, mula pa sa kanyang kabataan, ng agham ng pana.”

Verse 14

यस्य प्रसादात्‌ कौन्तेया राजपुत्रा महारथा: । महारथत्वं सम्प्राप्तास्तथान्ये वसुधाधिपा:

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa pamamagitan ng kanyang biyaya, ang mga anak ni Kuntī—mga prinsipe at dakilang mandirigmang karwahe—ay nakaabot sa antas ng mahāratha; gayundin ang iba pang mga pinuno sa ibabaw ng lupa.”

Verse 15

त॑ द्रोणं निहतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संयुगे । सत्यसंध॑ महेष्वासं भृशं मे व्यथितं मन:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: Nang marinig kong si Droṇa—matatag sa panata at dakilang mamamana—ay napatay sa labanan sa kamay ni Dhṛṣṭadyumna, labis na nayanig ang aking kalooban.

Verse 16

जिन महात्माको भृगुनन्दन परशुरामने उत्तम अस्त्र प्रदान किया था, जिन्हें बाल्यावस्थामें धनुर्वेदकी शिक्षा देनेके लिये साक्षात्‌ परशुरामजीने अपना शिष्य बनाया था, जिनकी कृपासे कुन्तीके पुत्र राजकुमार पाण्डव महारथी हो गये तथा अन्यान्य नरेशोंने भी महारथी कहलानेकी योग्यता प्राप्त की थी, उन्हीं सत्य-प्रतिज्ञ महाधनुर्थर द्रोणाचार्यको युद्धस्थलमें धृष्टद्युम्मके हाथसे मारा गया सुनकर मेरे मनमें बड़ी पीड़ा हो रही है ।। १३-- १५ || ययोलॉकिे पुमानस्त्रे न समो<$स्ति चतुर्विधे । तौ द्रोणभीष्मौ श्रुत्वा तु हतौ मे व्यथितं मन:,संसारमें चार- प्रकारके अस्त्रोंकी विद्यामें जिनकी समानता करनेवाला दूसरा कोई पुरुष नहीं है, उन्हीं द्रोणाचार्य और भीष्मको मारा गया सुनकर मेरे मनमें बड़ा दुःख हो रहा है

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa daigdig na ito, walang taong kapantay ng dalawang iyon sa apat na sangay ng agham ng sandata. Nang marinig kong napatay sina Droṇa at Bhīṣma, labis ang aking dalamhati.”

Verse 17

त्रैलोक्ये यस्य चास्त्रेषु न पुमान्‌ विद्यते सम: । त॑ द्रोणं निहत॑ श्रुत्वा किमकुर्वत मामका:,तीनों लोकोंमें दूसरा कोई पुरुष जिनके समान अस्त्रवेत्ता नहीं है, उन द्रोणाचार्यको मारा गया सुनकर मेरे पुत्रोंने क्या किया?

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa tatlong daigdig, walang taong kapantay niya sa kaalaman sa sandata. Nang marinig kong napatay si Droṇa, ano ang ginawa ng aking mga anak noon?”

Verse 18

संशप्तकानां च बले पाण्डवेन महात्मना । धनंजयेन विक्रम्प गमिते यमसादनम्‌,महात्मा पाण्डुपुत्र अर्जुनने पराक्रम करके संशप्तकोंकी सारी सेनाको यमलोक पहुँचा दिया और बुद्धिमान्‌ द्रोणकुमार अश्वत्थामाका नारायणास्त्र भी जब शान्त हो गया, उस समय अपनी सेनाओंमें भगदड़ मच जानेपर मेरे पुत्रोंने क्या किया?

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: Nang ang dakilang Pāṇḍava na si Dhanañjaya (Arjuna), sa lakas ng kanyang tapang, ay ipinadala ang buong hukbo ng Saṁśaptaka sa tahanan ni Yama; at nang mapayapa na ang sandatang Nārāyaṇa ni Aśvatthāmā, ang marunong na anak ni Droṇa—sa oras na kumalat ang sindak at pagkalansag sa mga hanay—ano ang ginawa ng aking mga anak?

Verse 19

नारायणानस्त्रे च हते द्रोणपुत्रस्य धीमतः । विप्रद्रुतेष्वनीकेषु किमकुर्वत मामका:,महात्मा पाण्डुपुत्र अर्जुनने पराक्रम करके संशप्तकोंकी सारी सेनाको यमलोक पहुँचा दिया और बुद्धिमान्‌ द्रोणकुमार अश्वत्थामाका नारायणास्त्र भी जब शान्त हो गया, उस समय अपनी सेनाओंमें भगदड़ मच जानेपर मेरे पुत्रोंने क्या किया?

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Nang mapawalang-bisa ang sandatang Nārāyaṇa ni Aśvatthāmā, ang marunong na anak ni Droṇa, at nang magkalat ang sindak at pagkalansag sa mga hukbo, ano ang ginawa ng aking mga anak noon?”

Verse 20

विप्रद्रुतानहं मन्‍्ये निमग्नान्‌ शोकसागरे । प्लवमानान्‌ हते द्रोणे सन्ननौकानिवार्णवे,मैं तो समझता हूँ, द्रोणाचार्यके मारे जानेपर मेरे सारे सैनिक भाग चले होंगे, शोकके समुद्रमें डूब गये होंगे, उनकी दशा समुद्रमें नाव मारी जानेपर वहाँ हाथोंसे तैरनेवाले मनुष्योंके समान संकटपूर्ण हो गयी होगी

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Ini ang aking palagay: nang mapatay si Droṇa, ang aking mga mandirigma ay tumakas sa matinding sindak—at lumubog sa dagat ng dalamhati. Gaya ng mga taong napipilitang lumangoy sa karagatan matapos mabasag ang kanilang bangka, tiyak na naiwan silang nasa panganib at walang magawa.”

Verse 21

दुर्योधनस्य कर्णस्य भोजस्य कृतवर्मण: । मद्रराजस्य शल्यस्य द्रौणेश्वैव कृपस्य च,संजय! जब सारी सेनाएँ भाग गयीं, तब दुर्योधन, कर्ण, भोजवंशी कृतवर्मा, मद्रराज शल्य, द्रोणकुमार अश्वत्थामा, कृपाचार्य, मरनेसे बचे हुए मेरे पुत्र तथा अन्य लोगोंके मुखकी कान्ति कैसी हो गयी थी?

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “O Sañjaya, nang tumakas na ang lahat ng hukbo, ano ang nangyari sa ningning sa mga mukha nina Duryodhana, Karṇa, Kṛtavarman ng angkang Bhoja, Śalya na hari ng Madra, Aśvatthāmā na anak ni Droṇa, at Kṛpa—kasama ng aking mga anak na nakaligtas at ng iba pa?”

Verse 22

मत्पुत्रस्य च शेषस्य तथान्येषां च संजय । विप्रद्रुतेष्वनीकेषु मुखवर्णो5भवत्‌ कथम्‌,संजय! जब सारी सेनाएँ भाग गयीं, तब दुर्योधन, कर्ण, भोजवंशी कृतवर्मा, मद्रराज शल्य, द्रोणकुमार अश्वत्थामा, कृपाचार्य, मरनेसे बचे हुए मेरे पुत्र तथा अन्य लोगोंके मुखकी कान्ति कैसी हो गयी थी?

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “O Sañjaya, nang magulo sa sindak ang mga hanay ng labanan at tumakas ang hukbo nang walang ayos, ano ang naging kulay ng mukha—ano ang anyo—ng aking anak, ng mga anak kong nakaligtas, at ng iba pa?”

Verse 23

एतत्‌ सर्व यथावृत्तं तथा गावल्गणे मम । आचक्ष्व पाण्डवेयानां मामकानां च विक्रमम्‌,गवल्गणकुमार! मेरे तथा पाण्डुके पुत्रोंके पराक्रमसे सम्बन्ध रखनेवाला यह सारा वत्तान्त यथार्थरूपसे मुझे कह सुनाओ

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “O anak ni Gāvalgaṇa, isalaysay mo sa akin nang tapat at buo, gaya ng tunay na nangyari—ang mga gawaing kabayanihan ng mga anak ni Pāṇḍu at ng aking mga tauhan. O anak ni Gāvalgaṇa, ilahad mo sa akin ang buong takbo ng mga pangyayaring kaugnay ng kanilang katapangan.”

Verse 24

संजय उवाच तवापराधाद्‌ू यद्‌ वृत्तं कौरवेयेषु मारिष । तच्छुत्वा मा व्यथां कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुध:,संजयने कहा--माननीय नरेश! आपके अपराधसे कौरवोंपर जो कुछ बीता है, उसे सुनकर दुःख न मानियेगा; क्योंकि दैववश जो दु:ख प्राप्त होता है, उससे विद्वान्‌ पुरुष व्यथित नहीं होते हैं

Sabi ni Sañjaya: “Mahal na hari, ang lahat ng nangyari sa mga Kaurava ay bunga ng iyong pagkakasala. Pagkarinig mo nito, huwag kang magpighati; sapagkat ang marunong ay hindi natitinag sa dalamhating dumarating ayon sa tadhana.”

Verse 25

यस्मादभावी भावी वा भवेदर्थो नरं प्रति । अप्राप्तौ तस्य वा प्राप्ती न कश्चिद्‌ व्यथते बुध:,प्रारब्धवश मनुष्यको अभीष्ट वस्तुकी प्राप्ति हो भी जाती है और नहीं भी होती है। अतः उसकी प्राप्ति हो या न हो, किसी भी दशामें कोई ज्ञानी पुरुष (हर्ष या) कष्टका अनुभव नहीं करता है

Sapagkat ang mangyayari—maging yaong hindi pa nagaganap o yaong tiyak na magaganap—ay bunga ng itinakdang kapalaran sa tao. Kung ito man ay makamtan o hindi, ang marunong ay hindi nababagabag. Sa bisa ng naunang itinakdang karma (prārabdha), ang tao’y maaaring magtamo ng ninanais, at maaari ring hindi; kaya’t sa pagkatamo man o sa pagkukulang, ang pantas ay hindi nalulunod sa labis na galak o dalamhati.

Verse 26

धघतयाट्र उवाच न व्यथाभ्यधिका काचिद्‌ विद्यते मम संजय । दिष्टमेतत्‌ पुरा मन्‍्ये कथयस्व यथेच्छकम्‌,धृतराष्ट्र बोले--संजय! मुझे इससे अधिक कोई व्यथा नहीं होगी, मैं पहलेसे ही ऐसा मानता हूँ कि यह अवश्यम्भावी दैवका विधान है; अतः तुम इच्छानुसार सारा वृत्तान्त कहो

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, wala nang hihigit pang dalamhati para sa akin kaysa rito. Matagal ko nang inakala na ito’y kautusan ng tadhana—isang hatol na di maiiwasan. Kaya isalaysay mo, ayon sa nais mo, ang buong pangyayari.”