Shloka 30
Adhyāya 92: Irāvanta-śoka, punaḥ-pravṛttiḥ saṅgrāmasya
Arjuna’s grief and the battle’s renewed intensity
तत्र भारत भीमेन नाराचाभिहता गजा: । पेतुर्नेंदुश्च सेदुश्न दिशश्व परिबशभ्रमु:,भारत! वहाँ भीमके नाराचोंसे पीड़ित हुए हाथी गिरते, चिग्घाड़ते, बैठ जाते अथवा सम्पूर्ण दिशाओंमें चक्कर लगाने लगते थे
tatra bhārata bhīmena nārācābhihatā gajāḥ | petur neduś ca seduś ca diśaś ca paribabhramuḥ ||
Doon, O Bhārata, ang mga elepanteng tinamaan ng matutulis na palaso ni Bhīma ay bumagsak; ang ilan ay umuungal sa sakit, ang ilan ay lumubog at napaupo sa lupa na tila wala nang magawa, at ang iba nama’y nababaliw sa sugat, umiikot at nagwawala sa lahat ng dako. Ipinakikita ng tanawing ito ang malupit na bugso ng labanan: maging ang pinakamalalakas na nilalang ay napapabagsak ng karahasan, at ang galing ng mandirigma’y nagdudulot kapwa ng bentahe sa digmaan at ng laganap na pagdurusa.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the harsh reality of war: strength and skill can decisively shape outcomes, yet they also generate intense suffering. It implicitly invites reflection on kṣatriya-dharma—duty in battle—alongside the ethical cost borne by all beings caught in conflict.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīma’s iron arrows strike the elephants on the battlefield. Wounded, the elephants collapse, trumpet loudly, sit down in helplessness, or whirl about in confusion across the directions.