गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
व्यात्राविव सुसंरब्धावन्योन्यमभिजषध्नतु: । वे दोनों वीर गर्जते हुए दो साँड़ों, मदसे उन्मत्त हुए दो गजराजों तथा क्रोधमें भरे हुए दो सिंहोंकी भाँति एक-दूसरेपर चोट करने लगे || ४१ ह ।।
sañjaya uvāca | vyāghrāv iva susaṃrabdhāv anyonyam abhijaghnatuḥ | astrāir astrāṇi saṃvārya tatas tau puruṣarṣabhau | jighāṃsantau yudhāṃ śreṣṭhau tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
Sinabi ni Sañjaya: “Gaya ng dalawang tigre na nagngangalit, ang dalawang bayani na parang toro ay nagsalpukan at nagsugatan. Tinutugon ang sandata ng sandata, ang dalawang pinakadakila sa mga mandirigma—bawat isa’y may layong patayin ang kabila—ay nagbunsod ng isang malaking, magulong sagupaan. Ipinakikita ng tagpong ito na sa init ng digmaan, ang tapang at poot ay nakalalamang sa pagpipigil, at ang husay at tungkulin ay nagiging marahas na paligsahan ng paglipol.”
संजय उवाच
The verse highlights how martial excellence (parrying weapon with weapon) can be overtaken by destructive intent (jighāṃsantau). It invites reflection on kṣatriya-duty: courage and skill are praised, yet the ethical tension remains when duty becomes fueled by rage and the aim shifts to total annihilation.
Sañjaya describes a fierce duel: two foremost warriors, enraged like tigers, exchange blows and counter each other’s weapons. Their mutual intent to kill escalates the encounter into a great, chaotic battle scene, set within the larger Bhīṣma-parvan fighting.