Shloka 43
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
एकाल्ा निर्दहेद् भीष्म: पाण्डवानामनीकिनीम्
sañjaya uvāca | ekālaṃ nirdahen bhīṣmaḥ pāṇḍavānām anīkinīm, jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā āsīt tumulaṃ mahat |
Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, si Bhīṣma—pinakadakila sa mga mandirigma—ay waring kayang sunugin at lipulin ang buong hukbo ng mga Pāṇḍava sa isang hagod lamang. Nang ang mga Pāṇḍava, na naglalayong pabagsakin ang pinakamahusay na mandirigmang iyon, ay rumagasa laban sa kanya, ang sagupaan sa sandaling iyon ay lumaki at naging napakalawak at nakapanghihilakbot na kaguluhan. Ipinakikita ng tagpong ito ang bigat ng dharma: kahit ang kaharap ay isang iginagalang na nakatatanda na nakagapos sa sariling panata, ang tungkulin sa larangan ng digmaan ay nagtutulak sa magkabilang panig sa walang humpay at mapagpasyang karahasan.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical strain of dharma in war: even when confronting a venerable elder like Bhīṣma, warriors are driven by kṣatriya-duty and strategic necessity. It also stresses how individual prowess can sway collective fate, intensifying the moral weight of battlefield decisions.
Sañjaya reports that Bhīṣma’s power is so overwhelming that he seems capable of consuming the Pāṇḍava host in a single onslaught. The Pāṇḍavas, determined to strike him down, rush into combat, and the encounter erupts into a massive, terrifying tumult of battle.