Shloka 41
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
तौ वृषाविव नर्दन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ
sañjaya uvāca | tau vṛṣāv iva nardantau mattāv iva mahādvipau, jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā sīt tumulaṃ mahat |
Sinabi ni Sañjaya: “Ang dalawang iyon, umuungal na parang magkaparis na toro at nagngangalit na parang dalawang dambuhalang elepanteng lasing sa pagkalasing, ay sumugod kay Bhīṣma—ang pinakadakila sa mga mandirigma—na may hangaring patayin siya. Noon ay sumiklab ang isang napakalawak at magulong labanan. Sa sagupaang ito, umabante ang panig ng mga Pāṇḍava na inilagay si Śikhaṇḍin sa unahan laban kay Bhīṣma, at kasabay nito’y pinangangalagaan ang matapang na si Śveta; kaya ang tunggalian ay naging mabagsik hindi lamang sa digmaan kundi pati sa dharma, hinubog ng mga panata, ng estratehiya, at ng tungkulin ng mga kṣatriya sa magkabilang panig.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how war is not only a contest of strength but also of dharma and strategy: warriors act under duties (protecting allies like Śveta), constraints (Bhīṣma’s stance toward Śikhaṇḍin), and vows, showing that ethical considerations shape even violent conflict.
Sañjaya describes a fierce charge against Bhīṣma. The Pandava side advances with Śikhaṇḍin positioned in front and with the aim of safeguarding Śveta, leading to a massive, chaotic engagement around Bhīṣma’s chariot.