Shloka 18
Bhīṣma–Karṇa Saṃvāda on the Śaraśayyā (भीष्म–कर्ण संवादः शरशय्यायाम्)
(घण्टाभिश्नू कशाभिक्न समास्तीर्यत मेदिनी ।) भारत! अनेक टुकड़ोंमें कटकर गिरे हुए छत्रों, ध्वजाओं, स्वर्णमय दण्डसे विभूषित चामरों, फेंके हुए अंकुशों, चाबुकों, घण्टों और झूलोंसे वहाँकी भूमि ढक गयी थी ।।
sañjaya uvāca | keyūraiḥ aṅgadaiḥ hāraiḥ raṅkavaiḥ mṛditais tathā | kuṇḍalaiḥ maṇicittraiś ca samāstīryata medinī | uṣṇīṣaiḥ ṛṣṭibhiś caiva cāmaravyajanair api |
Sinabi ni Sañjaya: O Bhārata, natakpan ang lupa roon ng mga payong na naputol sa maraming piraso, mga bandila, mga pamaypay na chowry na may gintong hawakan, mga pang-udyok sa elepante na itinapon, mga latigo, mga kampana, at mga palamuting nakasabit. Nagkalat din ang mga nahulog na alahas—armlet, pulseras, kuwintas, at mga hikaw na may batong-hiyas—kasama ang malalambot na balat ng raṅku, mga putong ng mga bayani, mga sibat at iba pang sandata, at mga chowry at pamaypay. Ipinakikita ng tanawing ito ang bigat na moral ng digmaan: ang mga sagisag ng pagkahari at dangal ay nagiging mga labi kapag ang dharma ay pinagtatalunan sa pamamagitan ng karahasan.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical weight and transience revealed by war: symbols of nobility—ornaments, turbans, and royal fans—are reduced to scattered wreckage, implying that pride and worldly splendor collapse when dharma is pursued through violent conflict.
Sañjaya describes the battlefield after intense fighting: the ground is covered with broken ornaments and equipment—armlets, bracelets, necklaces, gemmed earrings, deerskins, turbans, spears, and royal chowries and fans—showing the scale of chaos and loss.