Shloka 54
अध्याय १६ — शङ्कर-उमा-वरदानम् तथा तण्डि-स्तुतिः (Śaṅkara–Umā Boon-Granting and Taṇḍi’s Hymn)
अष्टौ प्रकृतयश्चैव प्रकृतिभ्यश्न यः पर: । चन्द्रमा
aṣṭau prakṛtayaś caiva prakṛtibhyaś ca yaḥ paraḥ | candramā sūrya nakṣatrāṇi grahā vāyur dhruvaḥ saptaṛṣayaḥ sapta bhuvanāni mūlaprakṛtir mahattattvaṃ vikārāḥ saha viśeṣaparyantaṃ samasta-tattvaṃ brahmādito kīṭaparyantaṃ samastaṃ jagat bhūtādi sat asac ca | aṣṭau prakṛtayaḥ prakṛteḥ paraś ca yaḥ puruṣaḥ—ete sarvarūpeṇa mahādeva eva virājate || asya devasya yad bhāgaṃ kṛtsnaṃ samparivartate | cakravad anavarataṃ carati yad idaṃ jagat tad api sa eva | sa paramānandasvarūpaḥ | yaḥ śāśvataṃ brahma sa eva | sa viraktānāṃ gatiḥ | sa satpuruṣāṇāṃ parama-bhāvaḥ ||
Wika ni Vāyu: “Ang walong pangunahing kalikasan, at yaong lampas sa kalikasan; ang buwan, ang araw, ang mga konstelasyon at mga planeta; ang hangin; si Dhruva; ang Pitong Ṛṣi; ang pitong daigdig; ang ugat na prakṛti at ang mahat; ang lahat ng mga pagbabagong-anyo at ang buong saklaw ng mga simulain hanggang sa mga tiyak na anyo; ang buong sansinukob mula kay Brahmā hanggang sa pinakamunting insekto; ang pinagmulan ng mga nilalang; ang totoo at ang di-totoo—ang walong prakṛti at ang Purusha na lampas sa prakṛti: sa lahat ng anyong ito, si Mahādeva lamang ang hayag na nananahan. At ang ganap na bahagi ng Diyos na ito na patuloy na umiikot—ang buong sansinukob na walang tigil na gumagalaw na parang gulong—iyon man ay Siya rin. Siya ang anyo ng sukdulang kaligayahan. Siya ang walang hanggang Brahman. Siya ang hantungan ng mga walang pagkapit, at ang pinakamataas na kalagayan ng mga tunay na mabubuti.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse teaches an all-encompassing vision of Mahādeva: both the manifest cosmos (celestial bodies, worlds, beings, and the chain of tattvas from root nature to particular forms) and the transcendent principle beyond nature (puruṣa, eternal Brahman) are presented as His presence. Ethically, it grounds devotion and renunciation in a unified metaphysical reality—seeing the divine in all and aiming for the highest state through detachment and truth.
Vāyu is speaking in praise and exposition of Mahādeva’s supremacy, describing how the universe continuously cycles like a wheel as an aspect of the deity, and identifying Mahādeva with supreme bliss, eternal Brahman, and the final refuge of renunciants and the realized.