Shloka 8
Āśramadharma and the Marks of the Muni
Yayāti–Aṣṭaka Saṃvāda
परिसंख्याय कालज्ञ: कला: काष्छाश्न वीर्यवान् | यौवन प्राप्य राजर्षि: सहस्रपरिवत्सरान्,वे नरेश शुभ भोगोंको प्राप्त करके पहले तो तृप्त एवं आनन्दित होते थे; परंतु जब यह बात ध्यानमें आती कि ये हजार वर्ष भी पूरे हो जायँगे, तब उन्हें बड़ा खेद होता था। कालतत्त्वको जाननेवाले पराक्रमी राजा ययाति एक-एक कला और काष्ठाकी गिनती करके एक हजार वर्षके समयकी अवधिका स्मरण रखते थे। राजर्षि ययाति हजार वर्षोकी जवानी पाकर नन्दनवनमें विश्वाची अप्सराके साथ रमण करते और प्रकाशित होते थे। वे अलकापुरीमें तथा उत्तर दिशावर्ती मेरशिखरपर भी इच्छानुसार विहार करते थे। धर्मात्मा नरेशने जब देखा कि समय अब पूरा हो गया, तब वे अपने पुत्र पुरुके पास आकर बोले --
parisaṅkhyāya kālajñaḥ kalāḥ kāṣṭhāś ca vīryavān | yauvanaṃ prāpya rājarṣiḥ sahasra-parivatsarān ||
Sinabi ni Vaiśampāyana: Ang makapangyarihang rajarsi na si Yayāti, bihasa sa pag-unawa sa panahon, ay itinakda ang sukat ng kaniyang isang libong taong kabataan sa pagbilang ng bawat kalā at bawat kāṣṭhā (mga munting hati ng oras). Bagaman tinamasa niya ang maringal na ligayang panghari at nadama ang kasiyahan at tuwa, tuwing maiisip niyang ang isang libong taon na iyon ay tiyak ding matatapos, siya’y sinasakmal ng malalim na pagsisisi—na naghahayag ng katotohanang ang ligayang makamundo, gaano man kalawak, ay nakatali sa panahon at kaya’y hindi kailanman ganap na makapagpapabusog sa pagnanasa.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even extraordinary enjoyment is limited by time; awareness of time’s completion exposes the insufficiency of sense-pleasure to end longing, pointing toward restraint and higher aims.
Yayāti, having obtained a thousand years of youth, keeps track of its passing by counting subtle time-units (kalā and kāṣṭhā), and the thought that the term will end brings him sorrow despite his pleasures.