Mahabharata Adhyaya 6
Adi ParvaAdhyaya 614 Verses

Adhyaya 6

Cyavana’s Birth and Bhṛgu’s Curse upon Agni (च्यवनजन्म तथा अग्निशापः)

Upa-parva: Pauloma Upaparva (Pulomā–Cyavana Episode)

Sauti recounts how, after hearing Agni’s words, the rākṣasa strikes Pulomā; the unborn child exits the womb in a surge of radiance and the rākṣasa is reduced to ashes. Pulomā, distressed, carries the infant Cyavana; Brahmā encounters her, consoles her, and from her tears a river arises, which Brahmā names “Vadhūsarā,” marking her path toward Cyavana’s āśrama. Bhṛgu then sees Pulomā and the newborn and interrogates her about how the rākṣasa learned her identity. Pulomā states that Agni disclosed her to the rākṣasa; Bhṛgu, angered, pronounces a curse on Agni: he will become “sarvabhakṣa” (one who consumes all), reframing Agni’s purity and role through the moral logic of culpable disclosure.

Chapter Arc: उग्रश्रवा सूत शौनक के यज्ञ में पुलोमा-उपाख्यान उठाते हैं—कैसे एक क्षण की असावधानी से ऋषि-गृहस्थी पर राक्षसी संकट टूट पड़ा। → अग्नि के वचन से राक्षस पुलोमा का पता पा लेता है और वराह-रूप धरकर वायु-वेग से उसे उठा ले जाता है; भय, अपहरण और गर्भिणी की विवशता से कथा का तनाव बढ़ता है। → अपहरण के बीच ही पुलोमा के गर्भ से सूर्य-तेजस्वी च्यवन जन्म लेते हैं; उस तेज से राक्षस भस्म हो जाता है और पुलोमा मुक्त होकर गिर पड़ती है। → पुलोमा पुत्र को लेकर किसी तरह भृगु-आश्रम की ओर बढ़ती है; ब्रह्मा उसे सांत्वना देते हैं और उसके अश्रु-बिंदुओं से एक महान नदी प्रवाहित होती है, जिसे ‘वधूसरा’ नाम मिलता है। → भृगु लौटकर पूछते हैं कि राक्षस को उसका पता किसने बताया; पुलोमा अग्नि का नाम लेती है—और भृगु क्रोध में अग्नि को शाप देने को उद्यत होते हैं।

Shlokas

Verse 1

उग्रश्रवाजी कहते हैं--ब्रह्मन! अग्निका यह वचन सुनकर उस राक्षसने वराहका रूप धारण करके मन और वायुके समान वेगसे उसका अपहरण किया

Sinabi ni Ugraśravas: “O Brahmin! Nang marinig ang mga salita ni Agnikā, ang rākṣasa ay nag-anyong baboy-ramo at, sa bilis na tulad ng isip at hangin, ay dinukot siya at tinangay.”

Verse 2

ततः स गर्भो निवसन्‌ कुक्षौ भूगुकुलोद्वह । रोषान्मातुश्च्युत: कुक्षेक्ष्यवनस्तेन सो5भवत्‌

Pagkaraan, ang sanggol sa sinapupunan—O pinakadakila sa angkan ni Bhṛgu—dahil sa matinding poot, ay sa lakas ng yoga ay naihulog palabas mula sa sinapupunan at lumitaw. Sapagkat siya’y “nahulog” (cyuta) mula sa sinapupunan, siya’y nakilala sa pangalang Cyavana.

Verse 3

त॑ दृष्टवा मातुरुदराच्च्युतमादित्यवर्चसम्‌ | तद्‌ रक्षो भस्मसाद्धूतं पपात परिमुच्य ताम्‌

Pagkakita sa maningning na sanggol sa sinapupunan—nahulog mula sa tiyan ng ina at nagliliyab na parang araw—agad siyang binitiwan ng rākṣasa; nasunog hanggang maging abo at bumagsak.

Verse 4

सा तमादाय सुश्रोणी ससार भृगुनन्दनम्‌ | च्यवनं भार्गवं पुत्र॑ पुलोमा दुःखमूर्च्छिता

Si Pulomā, ang babaeng may magandang balakang, ay nawalan ng malay sa bigat ng dalamhati; ngunit nagpilit siyang bumangon, kinalong ang anak na si Cyavana ng angkan ni Bhṛgu, at nagmadaling umalis upang humanap ng kanlungan at katarungan.

Verse 5

तां ददर्श स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामह:ः । रुदतीं बाष्पपूर्णाक्षीं भुगोर्भायामनिन्दिताम्‌

Si Brahmā mismo—ang Pitāmaha, ninuno ng lahat ng daigdig—ay nakita ang walang-dungis na asawa ni Bhṛgu, na umiiyak at punô ng luha ang mga mata.

Verse 6

सान्त्वयामास भगवान्‌ वर्धूं ब्रह्मा पितामह:ः । अश्रुबिन्दूद्धवा तस्या: प्रावर्तत महानदी

Inaliw ni Brahmā, ang Pitāmaha, ang kanyang manugang at pinatatag ang kanyang loob. Mula sa mga patak ng kanyang luha ay sumibol ang isang makapangyarihang ilog, na umagos na parang malaking batis.

Verse 7

आवर्तन्ती सृतिं तस्या भूगो: पन्त्यास्तपस्विन: । तस्या मार्ग सृतवतीं दृष्टवा तु सरितं तदा

Ang ilog ay umiinog at umaapaw, binabaha ang dinaanan ng asawang mapagtapa ni Bhṛgu. Nang makita ni Brahmā, Panginoon ng mga nilalang, ang agos na sumusunod sa kanyang bakas, pinangalanan niya ang ilog na Vadhūsarā, sapagkat dumadaloy ito malapit sa ashram ni Cyavana.

Verse 8

नाम तस्यास्तदा नद्याक्षक्रे लोकपितामह: । वधूसरेति भगवांद्ष्यवनस्याश्रमं प्रति

Sinabi ni Śaunaka: Noong sandaling iyon, ang Panginoon, ang lolo ng mga daigdig (Brahmā), ay nagbigay ng pangalan sa ilog na iyon. Nang makita niyang umaagos ito kasunod ng landas ng babaing ikinakasal (Pulomā) patungo sa ermitanyo sa Ṛṣyavana, pinangalanan niya ang ilog na Vadhūsarā—na wari’y tanda ng nagpapabanal na bakas ng paglalakbay ng isang tapat at malinis na asawa, at ng banal na pagkilala sa pangyayaring iyon.

Verse 9

स एव च्यवनो जज्ञे भृगो: पुत्र: प्रतापवान्‌ । त॑ं ददर्श पिता तत्र च्यवनं तां च भामिनीम्‌ । स पुलोमां ततो भार्या पप्रच्छ कुपितो भृगु:

Kaya isinilang si Cyavana, ang bantog na anak ni Bhṛgu. Pagkaraan, nakita roon ng ama niyang si Bhṛgu kapwa ang anak na si Cyavana at ang babaing si Pulomā. Sa tindi ng galit, tinanong ni Bhṛgu ang kanyang asawang si Pulomā upang malaman ang naganap.

Verse 10

भूगुरुवाच केनासि रक्षसे तस्मै कथिता त्वं जिहीर्षते । नहिवत्वां वेद तद्‌ रक्षो मद्भार्या चारहासिनीम्‌

Wika ni Bhṛgu: “O mapalad at marikit! Sino ang nagpakilala sa iyo sa rākṣasa na iyon na dumating upang dukutin ka? Hindi ka niya kilala—ikaw, si Pulomā, ang aking asawang may kaakit-akit na ngiti.”

Verse 11

तत्त्वमाख्याहि त॑ हराद्य शप्तुमिच्छाम्यहं रुषा बिभेति को न शापान्मे कस्य चायं व्यतिक्रम:

“Sabihin mo sa akin ang buong katotohanan, ngayon din. Sa galit ko ngayon, nais kong sumpain ang nagkasala. Sino ang hindi matatakot sa aking sumpa? Sa pamamagitan nino naganap ang paglabag na ito, mahal ko?”

Verse 12

पुलोगोवाच अग्निना भगवंस्तस्मै रक्षसे5हं निवेदिता । ततो मामनयद्‌ रक्ष: क्रोशन्ती कुररीमिव

Sumagot si Pulomā: “Kagalang-galang, si Agni ang nagbunyag ng aking pagkakakilanlan sa rākṣasa na iyon. Pagkaraan, ako’y kanyang tinangay habang ako’y humahagulhol na parang ibong kurarī.”

Verse 13

साहं तव सुतस्यास्य तेजसा परिमोक्षिता | भस्मीभूतं च तद्‌ रक्षो मामुत्सृज्य पपात वै,आपके इस पुत्रके तेजसे मैं उस राक्षसके चंगुलसे छूट सकी हूँ। राक्षस मुझे छोड़कर गिरा और जलकर भस्म हो गया

Sa liwanag at kapangyarihan ng anak mong ito, ako’y napalaya mula sa pagkakahawak ng rākṣasa. Pagkabitiw niya sa akin, bumagsak siya at nasunog hanggang maging abo.

Verse 14

सौतिर्वाच इति श्रुत्वा पुलोमाया भृगु: परममन्युमान्‌ । शशापाग्निमतिक्रुद्ध: सर्वभक्षो भविष्यसि

Wika ni Sauti: Nang marinig ang mga salita ni Pulomā, napuno ng matinding poot ang pantas na si Bhṛgu. Sa sukdulang galit, isinumpa niya si Agni: “Ikaw ay magiging tagalamon ng lahat.”

Frequently Asked Questions

The dilemma concerns whether a truthful disclosure by a cosmic witness (Agni) is ethically neutral or culpable when it enables wrongdoing; Bhṛgu treats facilitative speech as morally chargeable due to its causal role in harm.

The chapter frames speech as an act with consequences: truth and disclosure must be evaluated alongside intent, context, and foreseeable harm, because dharma operates through both principles and outcomes.

No explicit phalaśruti is stated here; the meta-significance is structural—this origin episode explains how curses and ethical judgments reshape cosmic roles, a recurring mechanism throughout the epic.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App