Shloka 72
Vāraṇāvata-prasaṃsā and the Pāṇḍavas’ Departure (वरणावत-प्रशंसा तथा पाण्डव-प्रयाणम्)
नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्व किमिष्यते । अहं त्वया न जानामि राज्यार्थे संविदं कृताम्,द्विजश्रेष्ठ! तुम्हारे साथ पहले जो मेरी मित्रता थी, वह (साथ-साथ खेलने और अध्ययन करने आदि) स्वार्थको लेकर हुई थी। सच्ची बात यह है कि दरिद्र मनुष्य धनवान्का, मूर्ख विद्वान्कां और कायर शूरवीरका सखा नहीं हो सकता; अतः पहलेकी मित्रताका क्या भरोसा करते हो? मन्दमते! बड़े-बड़े राजाओंकी तुम्हारे-जैसे श्रीहीन और निर्धन मनुष्योंके साथ कभी मित्रता हो सकती है? जो श्रोत्रिय नहीं है, वह श्रोत्रियका; जो रथी नहीं है, वह रथीका तथा जो राजा नहीं है, वह राजाका मित्र नहीं हो सकता। फिर तुम मुझे जीर्ण-शीर्ण मित्रताका स्मरण क्यों दिलाते हो? मैंने अपने राज्यके लिये तुमसे कोई प्रतिज्ञा की थी, इसका मुझे कुछ भी स्मरण नहीं है
vaiśampāyana uvāca |
na rājā pārthivasyāpi sakhi-pūrvaṁ kim iṣyate |
ahaṁ tvayā na jānāmi rājya-arthe saṁvidaṁ kṛtām, dvija-śreṣṭha ||
Wika ni Vaiśampāyana: “Kahit sa isang hari, ano ang halaga ng lumang pagkakaibigan sa isang karaniwang pinunong panlupa? Wala akong nalalamang kasunduang ginawa ko sa iyo para sa isang kaharian, O pinakadakila sa mga ‘dalawang ulit na isinilang’. Huwag kang umasa sa pagkakaibigang kupas: ang dukha ay hindi tunay na kaibigan ng mayaman, ang mangmang ay hindi kaibigan ng marunong, at ang duwag ay hindi kaibigan ng bayani. Paano magkakaroon ng tunay na pagkakaibigan ang malalaking hari sa taong tulad mo—walang dangal at walang kaya? Ang hindi śrotriya ay hindi kaibigan ng śrotriya; ang hindi rathin ay hindi kaibigan ng rathin; at ang hindi hari ay hindi kaibigan ng hari. Bakit mo ako pinaaalalahanan ng pagkakaibigang matanda at punit? Wala akong naaalalang ipinangako sa iyo tungkol sa aking kaharian.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a hard-edged political ethic: friendship is treated as contingent on status, capability, and mutual advantage, and past intimacy is dismissed when it no longer aligns with power and wealth. It critiques (or at least depicts) how social hierarchy and self-interest can override personal bonds.
In Vaiśampāyana’s narration, a speaker repudiates an earlier friendship and denies having made any pact concerning the kingdom. The tone is dismissive and status-conscious, arguing that unequal social standing makes genuine friendship impossible and that old ties should not be invoked as claims upon royal obligation.