Shloka 71
Vāraṇāvata-prasaṃsā and the Pāṇḍavas’ Departure (वरणावत-प्रशंसा तथा पाण्डव-प्रयाणम्)
सख्यं भवति मन्दात्मन् श्रियाहीनैर्धनच्युतै: । नाश्रोत्रिय: श्रोत्रियस्थ नारथी रथिन: सखा,द्विजश्रेष्ठ! तुम्हारे साथ पहले जो मेरी मित्रता थी, वह (साथ-साथ खेलने और अध्ययन करने आदि) स्वार्थको लेकर हुई थी। सच्ची बात यह है कि दरिद्र मनुष्य धनवान्का, मूर्ख विद्वान्कां और कायर शूरवीरका सखा नहीं हो सकता; अतः पहलेकी मित्रताका क्या भरोसा करते हो? मन्दमते! बड़े-बड़े राजाओंकी तुम्हारे-जैसे श्रीहीन और निर्धन मनुष्योंके साथ कभी मित्रता हो सकती है? जो श्रोत्रिय नहीं है, वह श्रोत्रियका; जो रथी नहीं है, वह रथीका तथा जो राजा नहीं है, वह राजाका मित्र नहीं हो सकता। फिर तुम मुझे जीर्ण-शीर्ण मित्रताका स्मरण क्यों दिलाते हो? मैंने अपने राज्यके लिये तुमसे कोई प्रतिज्ञा की थी, इसका मुझे कुछ भी स्मरण नहीं है
sakhyaṁ bhavati mandātman śriyāhīnair dhanacyutaiḥ | nāśrotriyaḥ śrotriyastha nārathī rathinaḥ sakhā, dvijaśreṣṭha ||
Wika ni Vaiśampāyana: “O makitid ang isip, ang pagkakaibigan ay hindi tunay na tumitibay sa mga salat sa ginhawa at nalugmok sa yaman. Ang hindi śrotriya ay hindi maaaring maging kasama ng śrotriya; ang hindi mandirigmang-karwahe ay hindi maaaring maging kaibigan ng mandirigmang-karwahe. O pinakadakila sa mga ‘dalawang ulit na isinilang’, huwag mo akong gipitin sa alaala ng lumang pagkakaibigang kupas—ang gayong bigkis ay hindi nananatili kapag hindi magkapantay ang katayuan.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse asserts a hard, worldly ethic: friendship is often conditioned by prosperity, learning, and martial standing. It frames companionship as socially bounded—those lacking recognized status (wealth, Vedic authority, or warrior rank) are deemed unfit to claim equal friendship with those who possess it.
In Vaiśampāyana’s narration, a speaker rebuffs another’s appeal to past friendship, arguing that earlier closeness cannot be relied upon now because the parties are unequal in wealth and recognized standing (śrotriya/rathin). The tone is dismissive and justificatory, emphasizing social distance.